De drang tot dwang; over bemoeizorg en bemoeizucht van de lokale overheid

Gemeentebesturen zien zich in toenemende mate genoodzaakt op te treden tegen overlast en verloedering. Hiervoor ontwikkelen zij steeds ingrijpender middelen als bijvoorbeeld de gebiedsontzegging en de avondklok, en rekken zij de grenzen van bestaande wettelijke instrumenten, zoals de bevoegdheid om woningen te sluiten, drastisch op. Van recente datum is het inzicht dat de overheid niet alleen op straat, maar ook achter de voordeur moet ingrijpen om wijkproblemen te herstellen. In probleemgezinnen krijgen ouders nu op grote schaal ‘hulp’ aangeboden bij de opvoeding van hun kinderen en de aanpak van huishoudelijke problemen. Deze ‘assistentie’ kan in feite niet worden geweigerd. Gebrek aan medewerking leidt mogelijk tot korting op de uitkering of zelfs huisuitzetting bij blijvend overlastgevend gedrag. Terecht spannen lokale overheden zich in om ‘krachtwijken’ om te vormen tot ‘prachtwijken’. Toch zijn de nieuwe vormen van overheidsbemoeienis niet zonder bedenkingen. In zijn oratie, uitgesproken op 29 mei 2009 aan de Vrije Universiteit Amsterdam, bespreekt Jon Schilder (1958) verschillende bezwaren die voortvloeien uit fundamentele beginselen van onze rechtstaat, waaronder het legaliteit- en het rechtszekerheidbeginsel. Aan het slot volgen aanbevelingen voor verbetering. Deze oratie werd geschreven in het kader van het onderzoeksprogramma ‘Balancing public en private interests’ van the VU University Amsterdam Centre for Law and Governance.