Grondwet, Krijgsmacht en Oorlog

‘War no longer exists. Confrontation, conflict and combat undoubtedly exist all round the World – most noticeably, but not only, in Iraq, Afghanistan, the Democratic Republic of the Congo and the Palestinian Territories – and states still have armed forces which they use as a symbol of power. None the less, war as cognitively known to most non-combatants, war as battle in a field between men and machinery, war as a massive deciding event in a dispute in international affairs: such war no longer exists.’ Rupert Smith, The Utility of Force, London 2005, p. 1. 1. Inleiding De ontwikkelingen van de afgelopen decennia ten aanzien van het statelijk geweldmonopolie en de constitutioneelrechtelijke consequenties daarvan zijn complex en veelzijdig. Veranderingen in geweldgebruik in internationale conflicten, veranderingen in de organisatie van de krijgsmacht, internationalisering van krijgsmachteenheden, inzet van de krijgsmacht bij bestrijding van terrorisme aan de ene kant en bij humanitaire operaties en (weder)opbouwoperaties aan de andere kant, inzet van particuliere geweldsorganisaties en –ondernemingen op contractbasis, het zijn slechts enkele van de processen die zich in de periode sedert het eind van de Koude Oorlog hebben voorgedaan. De afgelopen jaren is ook in Nederland en in Europa de verhouding tussen verschillende onderdelen van het veiligheidsbeleid en het veiligheidsbestuur sterk gewijzigd. Zowel nationaal als nternationaal zijn in de prioriteiten op het gebied van veiligheid, en in de wijze waarop de met veiligheidsbeleid belaste verheidsorganisaties zijn ingericht, grote veranderingen doorgevoerd. In verschillende landen, ook in Nederland, is de organisatie van de krijgsmacht en de goeddeels daarmee samenhangende inrichting van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten aangepast aan de nieuwe realiteiten van de internationale politiek na het einde van de Koude Oorlog, begin jaren negentig. Niet alleen de inrichting van eenheden die flexibel kunnen worden ingezet, maar ook de privatisering van activiteiten op het gebied van geweldgebruik en ondersteuning van militaire operaties is in opmars. In Nederland gaat het beleid van achtereenvolgende regeringen – daarin gesteund door de Staten-Generaal – niet meer uit van een verdediging van het grondgebied tegen een buitenlandse vijand of dreiging, maar wordt het handhaven van de internationale rechtsorde centraal gesteld. Daartoe is onder andere de krijgsmacht omgevormd tot een van een kader-militie-leger tot een beroepsleger/vrijwilligersleger dat geschikt is voor internationale vredesoperaties. Bij al deze transformaties zijn de rechten van burgers op verschillende wijzen in het geding, of kunnen zij in het geding komen.