Geert Wilders: de politicus die Nederland verdeelt

Weinig politici hebben de Nederlandse politiek zo ingrijpend veranderd als Geert Wilders. Sinds zijn vertrek uit de VVD-fractie in 2004 en de oprichting van de Partij voor de Vrijheid (PVV) in 2006, is hij uitgegroeid tot een van de meest invloedrijke en tegelijk meest controversiële figuren in de Nederlandse politiek. Zijn anti-islamstandpunten, kritiek op de Europese Unie en onverholen nationalisme hebben het politieke debat verscherpt en de verkiezingsuitslagen decennialang beïnvloed.

De verkiezingsoverwinning van november 2023 markeerde een keerpunt. Voor het eerst werd de PVV de grootste partij van Nederland. Deze verrassende uitslag dwong de gevestigde partijen tot een herwaardering van hun verhouding tot Wilders en zijn beweging. Tegelijkertijd roept zijn opkomst fundamentele vragen op over de toekomst van de Nederlandse democratie.

De verkiezingsoverwinning van 2023

Op 22 november 2023 behaalde de PVV een historische overwinning met 37 zetels. Deze uitslag kwam voor velen als een verrassing, hoewel de peilingen in de laatste weken van de campagne al een stijgende lijn lieten zien. Tijdens de daaropvolgende formatieonderhandelingen transformeerde Wilders van polariserende oppositieleider tot geduldige formateur die bereid bleek water bij de wijn te doen.

Het kabinet Schoof en Wilders' rol

Na de verkiezingsoverwinning volgden maandenlange formatieonderhandelingen. Wilders gaf zijn premiersambitie op en maakte ruimte voor de technocratische premier Dick Schoof. Toch bleef de PVV-leider als fractievoorzitter in de Tweede Kamer de machtigste figuur achter het kabinet. De spanning tussen Wilders' invloed en Schoofs onafhankelijkheid zou het kabinet gedurende zijn hele bestaan kenmerken.

De politiek van populisme

Wilders wordt vaak bestempeld als populist, maar wat betekent dat eigenlijk? Zijn politieke stijl kenmerkt zich door eenvoudige boodschappen, het aanwijzen van vijanden en het cultiveren van een 'wij-tegen-zij' gevoel. Deze strategie heeft bewezen effectief te zijn in een tijdperk waarin traditionele partijbindingen vervaagden en kiezers op zoek gingen naar duidelijkheid.

Wilders en de media

De relatie tussen Wilders en de Nederlandse media is complex en vaak vijandig. Hij beschuldigt journalisten regelmatig van vooringenomenheid en 'linkse propaganda', terwijl media worstelen met de vraag hoe ze over zijn vaak provocerende uitspraken moeten berichten zonder deze onnodig te versterken. Deze spanning tussen nieuwswaardigheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid heeft de journalistiek uitgedaagd.

De breuk met de VVD

Wilders begon zijn politieke loopbaan in 1990 als medewerker van VVD-fractievoorzitter Frits Bolkestein. Hij werd in 1998 lid van de Tweede Kamer voor de VVD. Zijn vertrek uit de VVD-fractie in september 2004, vanwege meningsverschillen over de eventuele toetreding van Turkije tot de Europese Unie, markeerde het begin van zijn solo-carrière. Deze breuk zou niet alleen zijn eigen toekomst bepalen, maar ook die van de VVD ingrijpend veranderen.

Gedoogsteun en politieke invloed

In 2010 vormde de VVD voor het eerst een kabinet met gedoogsteun van Wilders' PVV. Dit eerste kabinet-Rutte zou slechts twee jaar standhouden, maar het zette een precedent: Wilders was een politieke factor geworden waarmee rekening moest worden gehouden, ook al bleef hij buiten de regeringscoalitie.

De erfenis van Pim Fortuyn

Wilders wordt vaak gezien als de politieke erfgenaam van Pim Fortuyn, de flamboyante politicus die in 2002 de Nederlandse politiek op zijn kop zette en negen dagen voor de verkiezingen werd vermoord. Beide politici braken met het politieke establishment, spraken zich kritisch uit over de islam en immigratie, en wisten kiezers aan zich te binden die zich niet vertegenwoordigd voelden door de gevestigde partijen.

De ruk naar rechts

De opkomst van Wilders past in een bredere Europese trend van opkomend rechts-populisme. In veel westerse democratieën wonnen partijen met vergelijkbare standpunten terrein, van de Front National in Frankrijk tot de Alternative für Deutschland. Deze beweging wordt gevoed door angst voor globalisering, immigratie en identiteitsverlies.

De toekomst van het Wilders-fenomeen

Na de verkiezingsoverwinning van 2023 staat Wilders voor de grootste uitdaging van zijn politieke loopbaan: van oppositieleider naar regeringsverantwoordelijkheid. Of hij deze transitie zal overleven zonder zijn eigen achterban te vervreemden, is een open vraag. Zijn invloed op de Nederlandse politiek is hoe dan ook onmiskenbaar. Hij heeft het politieke spectrum verbreed, taboes doorbroken en een generatie politici gedwongen zich te verhouden tot zijn standpunten.

De boeken over Wilders bieden verschillende perspectieven op zijn rol en betekenis. Van kritische analyses tot pogingen zijn succes te begrijpen, van biografische reconstructies tot strategische handleidingen. Samen schetsen ze het portret van een politicus die Nederland blijvend heeft veranderd, voor- en tegenstanders aan het denken heeft gezet, en de vraag heeft opgeworpen wat democratie in de eenentwintigste eeuw betekent.