Complottheorieën: van verklaring tot verdeeldheid

Complottheorieën zijn niet langer het exclusieve domein van een kleine groep gelovigen. Ze zijn mainstream geworden. Van de bestorming van het Capitool tot de rellen rond coronamaatregelen: alternatieve verklaringen voor gebeurtenissen vinden massaal gehoor. Maar wat maakt een complottheorie eigenlijk zo aantrekkelijk? Waarom geloven mensen erin, ondanks overweldigend tegenbewijs? En belangrijker nog: wat betekent dit voor onze samenleving?

Een complottheorie biedt een alternatieve verklaring voor ingrijpende gebeurtenissen. In plaats van toeval, complexiteit of bureaucratische blunders wijst het naar verborgen samenzweringen van machtige groepen met kwaadaardige motieven. Het belooft helderheid waar officiële verklaringen vaag blijven. Het geeft controle waar onzekerheid heerst.

De anatomie van een complot

Om te begrijpen waarom complottheorieën zo hardnekkig zijn, moeten we eerst begrijpen hoe ze zijn opgebouwd. Niet elk ongefundeerd verhaal is meteen een complottheorie. Er zitten vaste ingrediënten aan.

Het recept is verrassend eenvoudig. Neem een onwaarschijnlijke gebeurtenis waar mogelijk menselijk handelen bij betrokken is. Wijs een groep samenzweerders aan - bij voorkeur de elite, de overheid of een geheimzinnige organisatie zoals de Illuminati. Verklaar vervolgens hoe deze samenzweerders opereren, bijvoorbeeld via drogering of manipulatie. Tot slot: schets het uiteindelijke doel, meestal macht en geld. Negeer tegenbewijs, verzin meerdere theorieën zodat de jouwe het minst onwaarschijnlijk lijkt, en maak kleine kansen groot. De formule is simpel, maar effectief.

Waarom mensen geloven

De vraag is niet zozeer óf complottheorieën werken, maar waarom ze zo effectief zijn. Het antwoord ligt niet in domheid of naïviteit, maar in fundamentele psychologische mechanismen.

Jan-Willem van Prooijen toont aan dat complotdenken voortkomt uit normale cognitieve processen. Mensen zien patronen, ook waar die er niet zijn. We schrijven intentie toe aan gebeurtenissen. We wantrouwen machtige groepen. Deze mechanismen hebben in onze evolutionaire geschiedenis hun waarde bewezen. Het probleem ontstaat wanneer ze overactief worden, meestal in tijden van crisis of onzekerheid.

Complotdenkers hebben bovengemiddeld veel vertrouwen in hun intuïtie. Ze varen op wat waar voelt, niet op systematisch onderzoek. Daarbij komt dat toeval voor hen geen verklaring is. Er moet altijd een reden zijn, hoe vergezocht ook.

Verscheurde relaties

De gevolgen van complotdenken reiken veel verder dan louter intellectuele discussies. Ze verwoesten families en vriendschappen. Wat begint als scepsis over officiële verklaringen, eindigt vaak in complete vervreemding.

De coronapandemie heeft het aantal mensen dat geradicaliseerd raakte explosief doen groeien. Onderzoek wijst uit dat veel kiezers van bepaalde partijen complotdenkers zijn geworden. Het is niet langer een marginaal verschijnsel. We kennen allemaal wel iemand die is afgegleden naar de wereld van alternatieve verklaringen.

Wat vooral pijn doet, is dat deze mensen zich niet bewust zijn van hun eigen radicalisering. Sterker nog, zij zien zichzelf als kritische denkers die eindelijk de waarheid hebben ontdekt. De rest van ons - familie, vrienden, collega's - is in hun ogen naïef of zelfs medeplichtig aan de vermeende samenzwering.

De spiegelwereld

Complottheorieën gedijen niet in een vacuüm. Ze zijn verweven met technologie, desinformatie en een diepgaand wantrouwen in instituties. Naomi Klein dook in deze wereld en kwam eruit met een ongemakkelijke boodschap.

De digitale wereld heeft het verspreiden van complottheorieën radicaal veranderd. Waar vroeger het kopiëren en verspreiden van pamfletten nog moeite kostte, kan nu iedereen binnen seconden duizenden mensen bereiken. Algoritmes zorgen ervoor dat mensen vooral informatie te zien krijgen die hun bestaande overtuigingen bevestigt. De filterbubbel versterkt zichzelf.

Maar Naomi Klein wijst ook op iets anders: de complotdenkers worden beïnvloed door figuren met concrete belangen. Of het nu gaat om het spekken van de eigen portemonnee of het ondermijnen van democratische instituties, er zijn mensen die bewust desinformatie verspreiden. Zij creëren wat Klein 'pipikisme' noemt: alles wordt tot een farce gemaakt, oppervlakkig behandeld. Het effect is dat mensen gaan twijfelen aan elk nieuws dat ze horen.

Hoe ga je het gesprek aan?

Wie geconfronteerd wordt met een familielid of vriend die in complottheorieën gelooft, voelt vaak machteloosheid. Feiten helpen niet. Argumenten stuitten af. Wat kun je dan nog doen?

Het antwoord ligt niet in het bombarderen met feiten. Mensen veranderen hun mening pas wanneer ze zich veilig voelen om dat te doen. Wanneer er een gemeenschap is die hen zal verwelkomen met hun nieuwe inzichten. Sociale dood vinden we angstaanjagender dan fysieke dood. Daarom voelen we ons enorm bedreigd als een nieuw idee de overtuigingen die bij onze identiteit horen, op losse schroeven zet.

Wat wel werkt: oprecht luisteren, zonder oordeel. Vragen stellen naar de achtergrond van iemands overtuigingen. Verbinding zoeken in plaats van discussiëren. Het is een langzaam proces, zonder garantie op resultaat. Maar het is de enige weg die werkelijk iets kan veranderen.

Verder kijken dan de symptomen

Het is verleidelijk om complotdenkers af te schrijven als irrationeel of dom. Maar dat miskent de bredere context. Waarom zijn zoveel mensen ontvankelijk voor deze verhalen? Wat zegt het over onze samenleving?

Complottheorieën gedijen op de voedingsbodem van wantrouwen. Wanneer overheden zelf desinformatie verspreiden, wanneer instituties falen in hun verantwoordelijkheid, wanneer mensen zich niet gehoord voelen - dan ontstaat ruimte voor alternatieve verklaringen. De hedendaagse complotdenker heeft vaak geen uitgewerkte theorie meer, maar zet zich vooral af tegen de gevestigde orde.

De vervreemding die technologie met zich meebrengt speelt ook een rol. We zijn digitaal met elkaar verbonden, maar voelen ons vaak eenzamer dan ooit. De absurde technologie - denk aan plannen voor reizen naar Mars terwijl op aarde problemen onopgelost blijven - vergroot de ongelijkheid. Sommige mensen raken vervreemd door technologie die ze niet begrijpen, terwijl anderen er niet van kunnen profiteren.

De weg vooruit

Complottheorieën zijn geen tijdelijk probleem dat vanzelf verdwijnt. Ze zijn verweven met fundamentele aspecten van hoe ons brein werkt, hoe onze samenleving is georganiseerd en hoe technologie ons leven vormgeeft. We kunnen ze niet uitroeien met feiten alleen.

Wat we wel kunnen doen: bewustwording creëren van hoe complottheorieën werken. Zorgen voor betrouwbare instituties die het vertrouwen verdienen. Ruimte maken voor onzekerheid zonder meteen naar simplistische verklaringen te grijpen. En vooral: naar elkaar blijven luisteren, ook wanneer we het fundamenteel oneens zijn.

De literatuur over complottheorieën biedt geen kant-en-klare oplossingen. Wel verhelderende inzichten in een complex fenomeen dat onze samenleving op de proef stelt. Van de psychologische mechanismen achter het geloof in complotten tot de sociale gevolgen en de mogelijkheden om ermee om te gaan. Het is kennis die we hard nodig hebben in een tijd waarin de grens tussen feit en fictie steeds verder vervaagt.