Fouten maken: van taboe naar leermogelijkheid

Fouten maken hoort bij het leven. Toch voelen we ons er vaak diep ongemakkelijk bij. We verstoppen onze missers, rechtvaardigen ze of schrijven ze toe aan omstandigheden. In organisaties wordt falen nog altijd gezien als zwakte, terwijl juist het openlijk delen van fouten leidt tot betere prestaties en innovatie. Dit spanningsveld – tussen de angst voor falen en de noodzaak ervan – staat centraal in de zoektocht naar een gezonde foutencultuur.

De paradox van perfectie

We jagen op succes en mijden mislukkingen. Op sociale media vieren we triomfen, terwijl de leerzame struikelblokken ondergesneeuwd raken. Maar deze obsessie met perfectie heeft een keerzijde: wie nooit fouten durft te maken, ontwikkelt zich niet. Innovatie komt niet voort uit foutloosheid, maar uit experimenteren, vallen en opstaan.

Deuring maakt duidelijk dat een fout niet fout is als de intentie goed was. Een fout is een onbedoelde afwijking met een negatieve uitkomst, maar zonder opzet. Deze herdefinitie opent de deur naar een andere manier van kijken: niet vanuit schuld, maar vanuit leerpotentieel.

Psychologische veiligheid als fundament

Teams die goed presteren melden meer fouten, niet minder. Dit tegenstrijdige fenomeen ontdekte Amy Edmondson tijdens haar onderzoek naar ziekenhuisteams. Het ging niet om méér fouten, maar om een cultuur waarin mensen zich veilig genoeg voelden om afwijkingen te melden. Zonder die openheid blijven fouten ondergronds en kan er niet van worden geleerd.

Goed fout en slecht fout

Niet alle fouten zijn gelijk. Edmondson onderscheidt vermijdbare missers – zoals een piloot die vergeet de anti-ice functie aan te zetten – van intelligente mislukkingen. Die laatste ontstaan bij experimenteren op nieuw terrein, met gecontroleerde risico's en gebaseerd op beschikbare kennis. Van intelligente mislukkingen leren we het meest.

Van vaste naar groeimindset

De Amerikaanse psycholoog Carol Dweck onderscheidt twee manieren van denken: de vaste mindset gaat ervan uit dat capaciteiten vastliggen, terwijl de groeimindset gelooft in ontwikkeling door ervaring. Wie denkt 'hier ben ik gewoon niet goed in' versus 'dit kan ik nog niet, maar ik kan het leren'. Dit verschil is cruciaal voor hoe we met fouten omgaan.

Organisaties met een vaste mindset creëren een 'geniecultuur' waarin slim overkomen een overlevingsmechanisme wordt. Medewerkers worden in hokjes gestopt: 'zij heeft het' versus 'hij heeft het niet'. In zo'n klimaat krijgen mensen weinig steun bij het nemen van risico's, terwijl dat juist essentieel is voor ontwikkeling en innovatie.

De faalparadox in de praktijk

Er bestaat een merkwaardige paradox: organisaties die focussen op leren presteren uiteindelijk beter dan organisaties die alleen op presteren focussen. Wie uitsluitend streeft naar resultaten vergeet te innoveren en te pionieren. Het Oogziekenhuis in Rotterdam illustreert dit. Door artsen te stimuleren fouten wekelijks openlijk te bespreken, daalde het aantal fouten drastisch.

Briljante mislukkingen herkennen

Sommige mislukkingen zijn briljant. Ze leveren geen gewenst resultaat, maar bieden waardevolle inzichten. De Viagra-pil werd ontwikkeld voor hartfalen maar bleek waardevoller voor een ander doel. Of experimenten die mislukken maar laten zien waarom iets niet werkt – ook dat is kennis.

De rol van leiderschap

Leiders bepalen grotendeels hoe er met fouten wordt omgegaan. Gerrit Zalm deed het bij ABN AMRO met een blog waarin hij zichzelf kwetsbaar opstelde. Voorbeeldgedrag werkt: als de directeur zijn grootste fout deelt, durft iedereen opeens fouten te delen. Goede leiders begrijpen dat schaamte en angst voor afwijzing de grootste barrières zijn.

Praktische werkvormen

Concrete interventies helpen bij het normaliseren van fouten. 'Fail forward' betekent vooraf bedenken waarom een project zou kunnen mislukken, nog voor het plan wordt uitgevoerd. Dit maakt het gemakkelijker om potentiële fouten te identificeren. Of maak een 'cv van mislukkingen', zoals hoogleraar Johannes Haushofer deed, om tegengewicht te bieden aan de obsessie met successen.

Van schaamte naar leren

Kinderen op de basisschool zeggen het ronduit: fouten maken is vervelend omdat je wordt uitgelachen en je dom voelt. Het gaat dus om de consequenties, niet om de fout zelf. Als we het gesprek kunnen voeren waarbij we focussen op het positieve – wat leerde deze ervaring? – dan delen mensen hun mislukkingen met plezier. Hans van der Loo toont in zijn nieuwste werk hoe teams fouten onbevreesd kunnen bespreken.

Fouten in perspectief

Faalkosten in de bouw bedragen naar schatting acht tot negen procent van de omzet. Door fouten te bespreken kan dit percentage omlaag, omdat dezelfde vergissingen niet constant worden herhaald. Onderzoek toont aan dat tien procent van het succes van een organisatie samenhangt met hoe er met fouten wordt omgegaan. De kunst is niet om foutloos te worden, maar om niet steeds dezelfde fouten te maken.

Conclusie: fouten als kompas

Fouten maken is niet het doel, maar het middel om je volledige potentieel te benutten. Een cultuur waarin fouten bespreekbaar zijn, creëert ruimte voor leren, innoveren en groeien. Dat vraagt moed: de moed om jezelf imperfect te tonen, om kwetsbaar te zijn, om tegenslag te doorstaan. Maar die moed loont. Want zoals de spreekwoorden al eeuwenlang zeggen: van je fouten kun je leren, en wie niet waagt, die niet wint. De vraag is niet óf we fouten maken, maar wat we ermee doen. En daar begint het echte werk.