Institutioneel racisme: verborgen in structuren

Institutioneel racisme is niet altijd zichtbaar. Het zit verweven in procedures, regels en systemen die ogenschijnlijk neutraal lijken. Toch leidt het tot systematische benadeling van bepaalde groepen. In Nederland dacht men lang dat racisme vooral een probleem van individuele vooroordelen was. De toeslagenaffaire toonde pijnlijk aan dat het veel dieper zit: ingebed in de werking van overheidsinstanties zelf.

Institutioneel racisme ontstaat wanneer organisaties onbewust of bewust discriminerende praktijken in stand houden. Denk aan selectiesystemen die mensen met een migratieachtergrond onevenredig hard raken, of aan onderwijsinstellingen waar vooroordelen bepalend zijn voor de kansen van leerlingen. Het raakt de kern van hoe instituties functioneren.

De toeslagenaffaire: een Nederlandse les

De toeslagenaffaire staat symbool voor hoe institutioneel racisme in Nederland werkt. De Belastingdienst hanteerde risicoselectiemechanismen waarbij burgers met een tweede nationaliteit of migratieachtergrond systematisch werden gewantrouwd. Het leidde tot een spoor van vernieling: gezinnen die werden kapotgemaakt, kinderen die uit huis werden geplaatst, en levens die ontwricht raakten.

Opvallend is hoe intern bij de Belastingdienst zelfs over een 'nest Antillianen' en 'Afpakjesdag' werd gesproken. Het toont aan hoe diep vooroordelen kunnen doordringen in organisatieculturen, en hoe weinig reflectie er plaatsvond op het eigen handelen.

Structuren in het onderwijs

Ook onderwijsinstellingen zijn niet immuun voor institutioneel racisme. Onderzoek toont aan dat leerlingen met een migratieachtergrond bij gelijke scores lagere schooladviezen krijgen. Vooroordelen over taalvaardigheid en cultuur kleuren het oordeel van docenten, vaak geheel onbewust.

Deze patronen hebben verstrekkende gevolgen. Ze bepalen wie doorstroomt naar hoger onderwijs, wie toegang krijgt tot bepaalde beroepen, en uiteindelijk wie macht en invloed verwerft in de samenleving. Het onderwijs reproduceert zo ongelijkheid, generatie na generatie.

Onbewuste vooroordelen in organisaties

Veel leiders en managers menen oprecht dat ze kleurenblind zijn, dat ze iedereen gelijk behandelen. Toch blijkt uit onderzoek dat onbewuste vooroordelen een enorme rol spelen. Bij sollicitaties, promoties en beoordelingen krijgen mensen met een niet-Nederlandse naam minder kansen, zelfs wanneer hun kwalificaties identiek zijn.

Het gevaar zit in de subtiliteit. Niemand denkt van zichzelf: ik ben een racist. Maar vooroordelen werken nu eenmaal onbewust. Ze worden gevoed door stereotypen die we als kind al meekrijgen, door beeldvorming in de media, en door het idee dat 'wij' de norm zijn en anderen daarvan afwijken.

Van bewustwording naar verandering

Het erkennen van institutioneel racisme is de eerste stap. Maar bewustwording alleen is niet genoeg. Organisaties moeten hun procedures en systemen fundamenteel herzien. Dat betekent: blinde sollicitatieprocedures, diverse benoemingscommissies, en een cultuur waarin tegenspraak mogelijk is.

Verandering vraagt om moed. Het vraagt om het vermogen je eigen privilege onder ogen te zien en te erkennen dat het systeem waarin je functioneert niet voor iedereen gelijk werkt. Het is geen comfortabel proces, maar wel een noodzakelijk.

De weg vooruit

Institutioneel racisme bestrijden is een langdurig proces. Het vereist voortdurende zelfreflectie, het aanpassen van structuren, en de bereidheid om macht te delen. Organisaties moeten diversiteit niet zien als een vinkje dat moet worden afgestreept, maar als een fundamentele waarde die de kwaliteit van hun werk verhoogt.

De voorbeelden uit dit overzicht tonen aan dat Nederland nog een lange weg te gaan heeft. Maar de bewustwording groeit. Steeds meer mensen begrijpen dat racisme niet alleen gaat over persoonlijke vooroordelen, maar over systemen die ongelijkheid in stand houden. Die erkenning is de eerste stap naar werkelijke verandering.

Van woorden naar daden

Uiteindelijk gaat het erom dat we van woorden overgaan naar daden. Dat vraagt om concrete maatregelen: het aanpassen van selectieprocedures, het creëren van veilige omgevingen waarin discriminatie bespreekbaar is, en het benoemen van diverse rolmodellen. Maar bovenal vraagt het om de menselijke maat terug te brengen in systemen die zijn doorgeschoten in bureaucratie en wantrouwen.

De strijd tegen institutioneel racisme is geen sprint maar een marathon. Maar elke stap vooruit, hoe klein ook, is er een in de goede richting.