trefwoord
Prudentieel toezicht
Prudentieel toezicht vormt de ruggengraat van ons financiële stelsel. Het houdt toezicht op de financiële gezondheid van banken, verzekeraars en beleggingsondernemingen, met als doel faillissementen te voorkomen en de stabiliteit van het financiële systeem te waarborgen. In tegenstelling tot gedragstoezicht, dat zich richt op de bescherming van individuele consumenten, kijkt prudentieel toezicht naar de algehele soliditeit van financiële instellingen.
De kern van prudentieel toezicht bestaat uit het stellen van eisen aan het vermogen, de liquiditeit en het risicobeheer van instellingen. De toezichthouder – in Nederland De Nederlandsche Bank (DNB) – controleert of banken en andere partijen voldoende buffers aanhouden om klappen op te vangen.
Spotlight: Bart Joosen
Boek bekijken
Van Basel naar de bankenunie
De financiële crisis van 2008 maakte pijnlijk duidelijk dat prudentieel toezicht op nationaal niveau tekortschoot. Te nauwe banden tussen toezichthouders en nationale 'kampioenen', gecombineerd met onderschatting van systeemrisico's, leidden tot een herziening van het internationale toezichtkader. De Basel-akkoorden vormen sindsdien de mondiale standaard voor banktoezicht, met strenge kapitaaleisen en stresstests.
In Europa leidde dit tot de bankenunie, waarbij de Europese Centrale Bank (ECB) het toezicht op de grootste banken overnam. Dit Single Supervisory Mechanism (SSM) streeft naar gelijk speelveld en voorkomt dat landen hun eigen banken te soepel bejegenen.
Boek bekijken
Beleggingsondernemingen onder de loep
Lange tijd concentreerde prudentieel toezicht zich vooral op banken en verzekeraars. Beleggingsondernemingen vielen vaak buiten het zwaartepunt van de aandacht. Dat veranderde met de invoering van de Investment Firms Regulation (IFR) en Investment Firms Directive (IFD) in 2021. Dit nieuwe regime erkent dat ook beleggingsondernemingen systeemrisico's kunnen veroorzaken.
Boek bekijken
Het nieuwe prudentiële regime voor beleggingsondernemingen erkent dat ook deze instellingen een cruciale rol spelen in de stabiliteit van de financiële markten en daarom adequaat toezicht verdienen. Uit: Beleggingsondernemingen. Een nieuw regime na IFR/IFD
Wet op het financieel toezicht
In Nederland vormt de Wet op het financieel toezicht (Wft) de juridische basis voor prudentieel toezicht. Deze wet onderscheidt nadrukkelijk tussen prudentieel toezicht – gericht op soliditeit – en gedragstoezicht – gericht op consumentenbescherming. DNB houdt prudentieel toezicht, terwijl de Autoriteit Financiële Markten (AFM) zich op gedrag richt. Deze scheiding moet belangenconflicten voorkomen en zorgen voor helder afgebakende verantwoordelijkheden.
Boek bekijken
Boek bekijken
Kapitaalvereisten als kernstuk
Het hart van prudentieel toezicht bestaat uit kapitaalvereisten. Financiële instellingen moeten buffers aanhouden – eigen vermogen – om verliezen te kunnen opvangen zonder ten onder te gaan. Hoe risicovoller de activiteiten, hoe meer kapitaal vereist is. Deze risicogewogen benadering voorkomt dat banken buitensporig hoge risico's nemen met geleend geld.
Naast kapitaal speelt liquiditeit een cruciale rol. Een bank kan solvabel zijn – voldoende vermogen bezitten – maar toch failliet gaan als zij op korte termijn niet aan haar betalingsverplichtingen kan voldoen. Daarom schrijft prudentieel toezicht voor dat instellingen voldoende liquide middelen achter de hand moeten houden.
Kapitaal- en liquiditeitseisen voor banken De crisis leerde dat zowel solvabiliteit als liquiditeit essentieel zijn. Een bank kan op papier gezond lijken maar toch binnen dagen omvallen door een liquiditeitscrisis, zoals bij Northern Rock in 2007 gebeurde.
Duurzaamheid en klimaatrisico
Een opvallende ontwikkeling is dat prudentieel toezicht steeds meer rekening houdt met klimaat- en duurzaamheidsrisico's. Klimaatverandering kan immers de waarde van activa drastisch beïnvloeden – denk aan vastgoed in overstroombare gebieden of leningen aan vervuilende bedrijven. Toezichthouders als DNB en de ECB onderkennen dat klimaatrisico's financiële risico's zijn die in prudentieel toezicht thuishoren.
Boek bekijken
Handhaving en rechtsbescherming
Prudentieel toezicht is geen vrijblijvend advies. Toezichthouders beschikken over vergaande bevoegdheden: zij kunnen aanwijzingen geven, boetes opleggen en in uiterste gevallen vergunningen intrekken. Deze harde kant van toezicht is noodzakelijk om naleving af te dwingen. Tegelijkertijd moeten banken zich kunnen verweren tegen onevenredige maatregelen. De balans tussen effectief toezicht en rechtsbescherming blijft een terugkerend thema.
Boek bekijken
Boek bekijken
Verzekeraars en pensioenfondsen
Hoewel banken vaak het meeste aandacht krijgen, geldt prudentieel toezicht evenzeer voor verzekeraars en pensioenfondsen. Zij opereren weliswaar anders dan banken, maar hun faillissement zou eveneens dramatische gevolgen hebben voor consumenten en de economie. Voor verzekeraars geldt het Solvency II-regime, dat vergelijkbaar is met de Basel-eisen voor banken maar aangepast aan de specifieke risico's van de verzekeringsbranche.
Boek bekijken
Boek bekijken
Betalingsverkeer en fintechs
Ook betaaldienstverleners vallen onder prudentieel toezicht, zij het in lichtere vorm dan banken. Naarmate technologische vernieuwing de financiële sector transformeert, ontstaan nieuwe spelers zoals fintechs die buiten het traditionele banksysteem opereren. De uitdaging voor toezichthouders is om innovatie niet te smoren, maar wel te waarborgen dat nieuwe partijen voldoende solide zijn.
Boek bekijken
Prudentieel toezicht is geen doel op zich, maar een middel om het vertrouwen in het financiële stelsel te waarborgen. Zonder dat vertrouwen kan geen economie functioneren. Uit: Hoofdlijnen Wft
Internationale dimensie
Financiële markten kennen geen grenzen, en daarom kan prudentieel toezicht evenmin nationaal blijven. Het Basel Comité voor Bankentoezicht stelt internationale standaarden die wereldwijd worden toegepast. De Europese bankenunie gaat nog een stap verder door feitelijk toezicht op Europees niveau te organiseren. Deze internationale coördinatie verkleint de kans op regelgevingarbitrage, waarbij banken uitwijken naar landen met soepel toezicht.
Tegelijkertijd blijft er spanning tussen mondiale standaarden en lokale omstandigheden. Wat werkt voor grote internationale banken, past niet altijd voor kleinere regionale spelers. Het vinden van de juiste balans tussen harmonisatie en maatwerk blijft een uitdaging.
Boek bekijken
Toezicht op banken Effectief prudentieel toezicht vereist dat toezichthouders op gepaste afstand blijven van de instellingen die zij controleren. Te nauwe banden leiden tot 'regulatory capture' waarbij het toezicht zijn scherpe kantjes verliest.
Toekomstperspectief
Prudentieel toezicht blijft zich ontwikkelen. Digitalisering, nieuwe risico's zoals cyberbeveiliging, en de opkomst van cryptovaluta stellen toezichthouders voor nieuwe vraagstukken. De grondbeginselen blijven echter onveranderd: zorgen dat financiële instellingen solide genoeg zijn om klappen op te vangen, zonder het systeem als geheel in gevaar te brengen.
De recente jaren hebben geleerd dat waakzaamheid geboden blijft. Financiële crises keren met regelmaat terug, vaak in nieuwe gedaanten. Prudentieel toezicht vormt de eerste verdedigingslinie tegen systeemrisico's die de economie kunnen ontwrichten. Het is geen garantie tegen alle problemen, maar wel een onmisbare buffer die ons stelsel veerkrachtiger maakt.
Boek bekijken
