Sociale mobiliteit: de mythe van gelijke kansen

Lange tijd gold Nederland als kampioen sociale mobiliteit. Een kind uit een arbeidersmilieu kon dankzij het beursstelsel doorstromen naar hoger onderwijs en een betere maatschappelijke positie verwerven dan de ouders. Die tijd lijkt voorbij. Scandinavische landen halen ons in, en er is zelfs sprake van sociale daling. Terwijl we nog altijd geloven in een klasseloze samenleving waarin iedereen gelijke kansen heeft, tonen recente studies aan dat afkomst meer dan ooit bepaalt waar je eindigt.

Sociale mobiliteit verwijst naar het vermogen van individuen om van sociale klasse te veranderen. Het gaat niet alleen om inkomen, maar ook om opleiding, netwerk, culturele codes en zelfs de manier waarop je praat. Wie opklimt van een lagere naar een hogere klasse, betreedt een wereld met andere spelregels, waarden en verwachtingen.

Tussen twee werelden: de ervaring van de transklasse

Wie sociaal stijgt, verlaat niet volledig het oude milieu en arriveert evenmin probleemloos in het nieuwe. Lenette Schuijt beschrijft in Transklasse hoe sociale stijgers zich vaak verscheurd voelen tussen twee leefwerelden. Ze beheersen de codes van hun nieuwe omgeving niet vanzelfsprekend en voelen zich soms een bedrieger – het zogenoemde impostersyndroom.

De reis van de ene klasse naar de andere gaat gepaard met schaamte, loyaliteitsconflicten en verwijdering van familie en jeugdvrienden. Tegelijkertijd ontwikkelen transklasses waardevolle vaardigheden: zij kunnen schakelen tussen milieus en fungeren als vertalers tussen groepen die elkaar anders nauwelijks begrijpen.

De zeven vinkjes: structurele kansenongelijkheid

Terwijl Transklasse de emotionele kant van sociale mobiliteit belicht, analyseert Joris Luyendijk in De zeven vinkjes de structurele barrières. Hij toont aan dat een kleine groep – amper drie procent van de bevolking – een disproportioneel groot deel van de elite uitmaakt. Deze zogenoemde 'zevenvinkers' voldoen aan zeven criteria: man, hetero, wit, gymnasium of vwo, universiteit, minstens één hoogopgeleide of welgestelde ouder, en in Nederland geboren.

Luyendijks analyse maakt pijnlijk duidelijk dat het niet alleen om discriminatie gaat, maar om subtielere mechanismen van kansenongelijkheid. Netwerken, culturele codes, zelfvertrouwen en toegang tot schaduwinderwijs bepalen mee wie doorbreekt naar de top. Wie niet aan alle criteria voldoet, moet een veel langere en moeilijkere weg afleggen.

Literaire verkenningen van klassenmigratie

Ook in de literatuur zien we het thema sociale mobiliteit terugkeren. Özcan Akyol schetst in zijn romans personages die worstelen met hun plek in de samenleving. In Afslag 23 probeert de hoofdpersoon Eus via werk als vertegenwoordiger een beter leven op te bouwen, weg van zijn achtergrond.

De tirannie van verdienste

Waarom slagen sommigen wel en anderen niet in het veranderen van hun sociale positie? De heersende verklaring wijst naar individuele verdienste: wie hard werkt en talent heeft, komt er wel. Deze meritocratische gedachte wordt door Michael Sandel grondig ontmanteld. In De tirannie van verdienste betoogt hij dat sociale mobiliteit steeds meer een mythe wordt.

Het probleem met de meritocratie is tweeledig. Ten eerste klopt de belofte niet: afkomst blijft in hoge mate bepalend voor succes. Ten tweede vergiftigt de meritocratische ideologie het publieke debat. Wie het niet maakt, wordt geacht zelf schuldig te zijn – een gebrek aan inzet of talent. Dit ondermijnt solidariteit en versterkt de kloof tussen 'winnaars' en 'verliezers'.

Economische analyse van ongelijkheid

Ook economen als Thomas Piketty tonen aan dat sociale mobiliteit afneemt wanneer erfenissen belangrijker worden dan inkomen uit arbeid. In Gelijkheid bespreken Piketty en Sandel samen de barrières voor sociale mobiliteit en mogelijke oplossingen.

De net-niet elite: een nieuwe klasse

Nederland kent sinds de massale onderwijsexpansie na de Tweede Wereldoorlog een nieuwe klasse van hoogopgeleiden. Dylan van Rijsbergen noemt hen in De net-niet elite: mensen die niet tot de vermogende elite behoren, maar wel hoogopgeleid zijn en vaak in de publieke sector of media werken.

Deze groep heeft het goed in Nederland, maar wordt gekenmerkt door een onderliggende angst. Anders dan de échte elite kunnen zij hun positie niet doorgeven via erfenissen. Hun kinderen moeten zelf presteren, wat leidt tot enorme druk en concurrentie. Deze angst voor sociale daling verklaart waarom hoogopgeleide ouders hun kinderen al jong laten werken aan hun curriculum vitae.

Armoede en spreidstandburgers

Wie uit armoede opklimt, blijft vaak gekenmerkt door die ervaring. In Armoede uitgelegd aan mensen met geld beschrijft Tim 'S Jongers hoe armoede zich in je ziel nestelt, zelfs als je inmiddels het leven van hoogopgeleiden leidt. Hij introduceert het begrip 'spreidstandburger': iemand met één been in de oude wereld en één been in de nieuwe.

Onderwijs als sleutel en obstakel

Onderwijs wordt vaak gezien als het belangrijkste instrument voor sociale mobiliteit. Toch laten diverse studies zien dat het onderwijssysteem ongelijkheid eerder versterkt dan verkleint. Kinderen uit lagere milieus krijgen vaker een lager schooladvies dan hun cognitieve vaardigheden rechtvaardigen. Hoogopgeleide ouders compenseren tekortkomingen van hun kinderen met bijlessen en schaduwonderwijs.

Het leenstelsel voor studenten vormt een extra barrière. Getalenteerde leerlingen uit lagere inkomensklassen zien af van hoger onderwijs omdat zij zich niet in de schulden willen steken, terwijl kinderen van welgestelde ouders schuldenvrij kunnen studeren.

Naar herstel van sociale mobiliteit

Wat moet er gebeuren om sociale mobiliteit te herstellen? De antwoorden lopen uiteen, maar enkele thema's keren steeds terug. Ten eerste moet kansenongelijkheid in het onderwijs worden aangepakt. Dit vraagt om vroege interventies, gelijk advies ongeacht afkomst, en toegang tot hoogwaardig onderwijs voor alle kinderen.

Ten tweede moet de mythe van de meritocratie worden doorbroken. Zolang we geloven dat iedereen het op eigen kracht kan maken, blijft er te weinig aandacht voor structurele barrières. Klasse moet als dimensie van diversiteit worden erkend, zowel in organisaties als in het publieke debat.

Ten slotte hebben transklasses en spreidstandburgers zelf een cruciale rol. Zij beschikken over unieke kwaliteiten: empathie, aanpassingsvermogen en het vermogen te schakelen tussen werelden. Door deze mensen actief in te zetten als vertalers en bruggenbouwers, kunnen we de kloof tussen groepen verkleinen.

Conclusie: de gebroken belofte

Sociale mobiliteit raakt aan de kern van onze samenleving. Het bepaalt of we geloven in een rechtvaardige toekomst waarin talent en inzet beloond worden, of dat we berusten in een systeem waarin afkomst allesbepalend is. De huidige situatie lijkt steeds meer op het laatste. De belofte van gelijke kansen blijkt voor velen een illusie.

Toch is er hoop. Door de mechanismen van kansenongelijkheid bloot te leggen, door de meritocratiemythe te doorprikken, en door de waarde van transklasses te erkennen, kunnen we beginnen aan herstel. Sociale mobiliteit is geen individuele prestatie, maar een collectieve verantwoordelijkheid. Het vraagt om structurele hervormingen in onderwijs, arbeidsmarkt en fiscaal beleid. Maar het begint met bewustwording: het inzicht dat klasse nog altijd springlevend is in Nederland, en dat daar niets vanzelfsprekends aan is.