Verdragen: de ruggengraat van het internationale recht

Verdragen vormen de fundamentele bouwstenen van de internationale rechtsorde. Deze formele overeenkomsten tussen staten leggen juridisch bindende afspraken vast die van invloed zijn op vrijwel alle aspecten van ons bestaan: van handel en milieu tot mensenrechten en luchtvaart. Of het nu gaat om het Verdrag betreffende de Europese Unie, de Haagse verdragen of bilaterale investeringsverdragen, zij creëren rechtszekerheid en voorspelbaarheid in de verhoudingen tussen staten.

Voor juristen, beleidsmakers en studenten is kennis van verdragenrecht onmisbaar. Maar wat maakt een verdrag tot een verdrag? Hoe ontstaan deze internationale overeenkomsten en welke rechtskracht hebben zij? En hoe verhouden verdragen zich tot nationale wetgeving?

Verdragen als primaire rechtsbron

In het internationaal recht worden verdragen beschouwd als de belangrijkste rechtsbron. Anders dan nationale wetgeving ontstaan internationale verdragen door overeenstemming tussen staten. Deze consensuele aard is tegelijk hun kracht en zwakte: verdragen binden alleen de staten die ermee hebben ingestemd, maar bieden daardoor wel legitimiteit en draagvlak.

Het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht uit 1969 codificeert de regels over totstandkoming, interpretatie en beëindiging van verdragen. Dit 'verdrag over verdragen' vormt het juridische raamwerk waarbinnen het internationale verdragenrecht functioneert.

EU-verdragen: de constitutionele basis van Europa

Binnen Europa vormen verdragen niet alleen internationale afspraken, maar tevens de constitutionele grondslag van de Europese Unie. Het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) en het Verdrag betreffende de werking van de EU (VWEU) zijn de fundamentele documenten die de bevoegdheden van EU-instellingen bepalen en de rechten van Europese burgers beschermen.

Deze EU-verdragen hebben een bijzonder karakter: zij creëren een supranationale rechtsorde waarin EU-recht onder bepaalde voorwaarden voorrang heeft boven nationaal recht. Dit maakt de EU uniek in de geschiedenis van internationale samenwerking.

Van Maastricht tot Brexit: verdragen in beweging

De geschiedenis van Europese integratie is een geschiedenis van verdragen. Het Verdrag van Rome (1957) legde de basis voor de Europese Economische Gemeenschap, Maastricht (1992) creëerde de Europese Unie en introduceerde de euro, terwijl het Verdrag van Lissabon (2007) de EU herstructureerde na het mislukken van de Europese Grondwet.

Elk van deze verdragen vertegenwoordigt politieke compromissen tussen lidstaten met uiteenlopende visies op Europese samenwerking. Het Brexit-referendum van 2016 en de moeizame onderhandelingen die volgden, toonden aan hoe complex het ontrafelen van decennia aan verdragsverplichtingen is. Het illustreert ook dat verdragen weliswaar juridisch bindend zijn, maar uiteindelijk afhankelijk blijven van politieke wil.

Sectorale verdragen: van luchtvaart tot milieu

Naast algemene verdragen bestaan er talloze gespecialiseerde overeenkomsten die specifieke sectoren reguleren. In de internationale luchtvaart vormt het Verdrag van Chicago (1944) nog steeds de basis, aangevuld met verdragen over veiligheid, luchtverkeersleiding en aansprakelijkheid. Deze verdragen hebben de luchtvaart getransformeerd van een nationale aangelegenheid tot een wereldwijd geïntegreerd systeem.

Ook op milieugebied spelen verdragen een cruciale rol. Van het Klimaatakkoord van Parijs tot biodiversiteitsverdragen: internationale samenwerking via verdragen is essentieel om grensoverschrijdende milieuproblemen aan te pakken. De uitdaging is vaak niet het sluiten van verdragen, maar het garanderen van naleving ervan.

Internationaal privaatrecht: de rol van Haagse verdragen

Waar publiekrechtelijke verdragen de verhoudingen tussen staten regelen, richten privaatrechtelijke verdragen zich op grensoverschrijdende particuliere rechtsverhoudingen. De Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht speelt hierin sinds 1893 een voortrekkersrol door verdragen te ontwikkelen over onderwerpen als erfrecht, echtscheiding, kinderontvoering en erkenning van buitenlandse vonnissen.

Deze verdragen creëren uniforme regels die rechtsonzekerheid bij grensoverschrijdende situaties verminderen. Voor Nederlandse rechters en advocaten zijn de Haagse verdragen dagelijkse kost bij internationale familierechtelijke en handelsrechtelijke geschillen.

Verdragen en nationale wetgeving

Een fundamentele vraag in het verdragenrecht betreft de verhouding tot nationaal recht. In Nederland bepalen artikelen 93 en 94 van de Grondwet dat verdragsbepalingen die een ieder kunnen verbinden, voorrang hebben boven strijdige nationale wetgeving. Dit maakt verdragen tot een krachtig instrument voor rechtsbescherming.

Deze 'monistische' benadering verschilt van landen met een 'dualistische' traditie, waar verdragen eerst omgezet moeten worden in nationale wetgeving. Deze verschillen tussen rechtssystemen maken internationale samenwerking complexer, maar onderstrepen ook het belang van verdragen als gemeenschappelijke taal tussen verschillende rechtsordes.

De toekomst van verdragenrecht

Het internationale verdragenrecht staat voor belangrijke uitdagingen. Klimaatverandering, digitalisering, migratiestromen en pandemieën vereisen internationale samenwerking, maar politieke versnippering en opkomend nationalisme bemoeilijken het sluiten van nieuwe verdragen. Tegelijk worden bestaande verdragen onder druk gezet door staten die hun soevereiniteit willen heroveren.

Toch blijven verdragen onmisbaar. In een wereld van toenemende onderlinge afhankelijkheid vormen zij het enige realistische mechanisme om bindende internationale afspraken te maken. De kunst is om verdragen zo te ontwerpen dat zij flexibel genoeg zijn om zich aan te passen aan veranderende omstandigheden, maar toch voldoende rechtszekerheid bieden. Voor juristen betekent dit dat kennis van verdragenrecht belangrijker is dan ooit.