Wanprestatie: wanneer contracten niet worden nagekomen

Wanprestatie – het niet, niet-tijdig of niet-behoorlijk nakomen van contractuele verplichtingen – vormt een juridisch fundament waar veel ondernemers en organisaties vroeg of laat mee worden geconfronteerd. Of het nu gaat om een IT-systeem dat niet werkt zoals afgesproken, een aannemer die te laat oplevert, of een dienstverlener die ondermaats presteert: de gevolgen kunnen verstrekkend zijn. Het kan leiden tot schadevergoeding, ontbinding van de overeenkomst of het eisen van nakoming. Wie wanprestatie goed begrijpt, kan zijn positie versterken in zowel onderhandelingen als juridische procedures.

Het juridische fundament

Wanprestatie is verankerd in het Burgerlijk Wetboek en vormt samen met onrechtmatige daad de basis voor aansprakelijkheid. Terwijl onrechtmatige daad gaat over normschending zonder contract, ligt bij wanprestatie juist wél een overeenkomst ten grondslag. Die onderscheiding lijkt eenvoudig, maar roept in de praktijk vaak ingewikkelde vragen op. Wanneer is een tekortkoming toerekenbaar? Welke schade komt voor vergoeding in aanmerking? En hoe verhoudt wanprestatie zich tot andere rechtsmiddelen?

Wanprestatie in de praktijk: IT-contracten en projecten

Nergens is de kloof tussen verwachting en realiteit zo groot als bij IT-projecten. Falende implementaties, overschrijdingen van budget en planning, en systemen die niet presteren zoals beloofd: het zijn bekende verschijnselen. Vaak leidt dit tot juridische conflicten waarbij beide partijen de ander van wanprestatie beschuldigen. De opdrachtgever stelt dat het systeem niet voldoet aan de specificaties, terwijl de leverancier beweert dat de opdrachtgever onvoldoende heeft meegewerkt of onduidelijke eisen heeft gesteld.

Contractmanagement als preventie

De beste manier om met wanprestatie om te gaan is voorkomen dat het überhaupt gebeurt. Goed contractmanagement speelt hierbij een cruciale rol. Het gaat niet alleen om het opstellen van heldere contracten, maar vooral om het actief bewaken van de uitvoering. Zijn de prestaties zoals afgesproken? Worden deadlines gehaald? En is er voldoende communicatie tussen beide partijen? Veel conflicten ontstaan doordat verwachtingen niet op één lijn liggen of doordat signalen van dreigende problemen te laat worden opgepikt.

Bouwrecht: een bijzonder speelveld

In de bouwsector komen wanprestatiekwesties veelvuldig voor. Vertraging, gebreken in het werk, kostenoverschrijdingen: het zijn bijna dagelijkse realiteit. De complexiteit van bouwprojecten – met hun lange ketens van hoofdaannemers, onderaannemers en adviseurs – maakt toerekening van tekortkomingen extra gecompliceerd. Wie is aansprakelijk als een onderaannemer niet presteert? Welke verplichtingen heeft een adviseur? En hoe verhoudt zich dat tot de contractuele afspraken met de opdrachtgever?

Zorg en behandelingsovereenkomsten

Ook in de gezondheidszorg speelt wanprestatie een rol. De geneeskundige behandelingsovereenkomst tussen patiënt en hulpverlener is een bijzonder contract met specifieke kenmerken. Tekortkoming door de hulpverlener – bijvoorbeeld doordat een behandeling niet het beoogde resultaat oplevert of doordat onvoldoende wordt geïnformeerd – kan leiden tot aansprakelijkheid. De lat ligt hierbij hoog: van hulpverleners wordt verwacht dat zij handelen volgens de professionele standaard, maar zij garanderen uiteraard geen resultaat.

Remedies: ontbinding, schadevergoeding of nakoming?

Als wanprestatie eenmaal is vastgesteld, rijst de vraag welke remedie het meest geschikt is. Ontbinding van het contract biedt een uitweg als de overeenkomst niet meer houdbaar is. Schadevergoeding compenseert de geleden schade. En nakoming dwingt de wederpartij alsnog te presteren. Welk rechtsmiddel het meest effectief is, hangt af van de specifieke situatie. Bij een aanhoudende tekortkoming zonder uitzicht op verbetering ligt ontbinding voor de hand. Bij eenmalige tekortkomingen met beperkte gevolgen kan schadevergoeding volstaan.

Exoneratiebedingen: grenzen aan uitsluiting

Veel contracten bevatten exoneratiebedingen die de aansprakelijkheid voor wanprestatie beperken of uitsluiten. Deze clausules zijn niet onbeperkt geldig. De wet stelt eisen aan de inhoud en toepasbaarheid ervan, bijvoorbeeld via de regels over algemene voorwaarden en oneerlijke bedingen. Een zorgvuldig opgesteld exoneratiebeding kan partijen beschermen tegen onevenredige risico's, maar complete uitsluiting van elke aansprakelijkheid wordt kritisch bekeken door rechters.

Internationale dimensie

Bij internationale contracten wordt wanprestatie nog complexer. Welk recht is van toepassing? Welke remedies kent het gekozen rechtsstelsel? Het Weens Koopverdrag (CISG) bevat specifieke regels voor internationale koopcontracten, met eigen begrippen en uitgangspunten die afwijken van het Nederlandse recht. Ook de relatie tussen immateriële schade en contractuele aansprakelijkheid verschilt per rechtsstelsel, wat bij grensoverschrijdende contracten tot verrassingen kan leiden.

Conclusie: preventie en professionaliteit

Wanprestatie raakt de kern van contractuele verhoudingen. Het gaat om vertrouwen, verwachtingen en nakoming van beloften. Juridische kennis is onmisbaar om rechten en plichten goed te begrijpen, maar minstens zo belangrijk is een professionele houding: helder communiceren, realistische verwachtingen scheppen, en tijdig escaleren als problemen dreigen. Contracten zijn geen eindstation maar het begin van een samenwerkingsrelatie. Wie dat beseft en contractmanagement serieus neemt, voorkomt dat wanprestatie überhaupt een issue wordt. En mocht het toch misgaan, dan bieden de juridische instrumenten – van ontbinding tot schadevergoeding – voldoende mogelijkheden om tot een oplossing te komen.