Het lijkt altijd onmogelijk totdat het gedaan wordt. Deze woorden, ooit gesproken door Nelson Mandela, staan aan het begin van Actieve Hoop van Joanna Macy en Chris Johnstone. Ze vatten in één zin samen waar het boek over gaat: niet wachten tot de wereld beter wordt, maar zelf in beweging komen - ook als je niet zeker weet of het lukt.
Hoop als werkwoord
Macy en Johnstone maken een cruciaal onderscheid dat veel leiders zal aanspreken: actieve hoop is geen passief gevoel dat je al dan niet hebt. Het is iets wat je doet. Je hoeft niet optimistisch te zijn om actief hoopvol te handelen. Je hoeft de uitkomst niet zeker te weten. Wat je nodig hebt, is de bereidheid om te kiezen voor het gewenste, en daar vervolgens naar te handelen.
Dat klinkt eenvoudig, maar het is een fundamentele verschuiving. Veel organisaties zijn gevangen in een cultuur van afwachten - wachten op betere omstandigheden, op meer budget, op groen licht van boven. Actieve Hoop daagt je uit die passiviteit te doorbreken. Niet met blinde positiviteit, maar met bewust engagement.
De wereld waarin we leidinggeven
Het boek is geschreven vanuit een urgentiegevoel dat niemand meer kan negeren. Macy en Johnstone benoemen meerdere crises die tegelijk spelen: de afhankelijkheid van eindigende grondstoffen, geopolitieke instabiliteit, klimaatverandering, en het verlies van sociale cohesie. Ze noemen dit het tijdperk van de Grote Ommekeer - een fundamentele transitie van een industriële groeimaatschappij naar een samenleving die het leven daadwerkelijk ondersteunt.
Als leidinggevende voel je die turbulentie dagelijks. Misschien niet altijd in de grote planetaire termen van Macy, maar wel in de vorm van medewerkers die afhaken, teams die moeite hebben om richting te vinden, of een organisatiecultuur die niet meer past bij wat mensen écht willen bijdragen. De parallel is treffend: ook in organisaties leven we grotendeels in kortetermijndenken, terwijl de echte vragen om een langere tijdshorizon vragen.
Vier verschuivingen die leiden veranderen
Actieve Hoop biedt geen stappenplan in de klassieke zin, maar wel een reeks perspectiefverschuivingen die direct toepasbaar zijn in leiderschap.
Van dankbaarheid als vertrekpunt. Macy begint niet met probleemanalyse, maar met dankbaarheid - waardering voor wat er is. Onderzoek bevestigt dat dankbaarheid ons gevoel van welbevinden verhoogt en veerkracht versterkt. Voor leidinggevenden is dit een krachtige boodschap: begin vergaderingen of teamgesprekken niet altijd met wat er misgaat. Benoem ook wat werkt, wat je waardeert, wat mensen goed doen. Het klinkt simpel, maar het verandert de energie in een ruimte.
Een ruimer zelfgevoel. Het boek nodigt uit om je identiteit als leider te verbreden. Niet alleen wie jij bent binnen de organisatiehiërarchie, maar wie jij bent als deel van een groter geheel - je team, je gemeenschap, de toekomst die je mede vormgeeft. Dat vergroot je gevoel van verantwoordelijkheid én van betekenis. Leiders die vanuit die ruimere identiteit handelen, worden minder snel meegesleurd door de waan van de dag.
Een ander soort macht. Klassiek leiderschap draait vaak om controle en positie. Macy stelt daar een andere machtsopvatting tegenover: het vermogen om te verbinden, te bewegen, coalitie te bouwen. De inspiratie haal je niet alleen uit grote namen als Nelson Mandela, maar ook uit jonge activisten zoals Greta Thunberg (Niemand te klein om het verschil te maken) en Melati Wijsen (Change starts now) - jonge mensen die zonder formele macht enorme bewegingen op gang brachten.
Een rijker tijdsbesef. Misschien wel de meest uitdagende verschuiving: leren denken voorbij het volgende kwartaal. Macy introduceert de oefening van een brief aan de zevende generatie - wat zou jij willen dat jouw achterkleinkinderen weten over hoe jij met de uitdagingen van jouw tijd omging? Het is een prachtige reflectie-oefening voor teams die vastlopen in urgentie en het grotere plaatje uit het oog verliezen.
De praktijk: co-intelligentie en gemeenschapszin
Een van de sterkste concepten in het boek is wat Macy co-intelligentie noemt: de wijsheid van het geheel toegankelijk maken. Geen briljante CEO die het allemaal weet, maar een collectief dat samen meer ziet dan elk individu afzonderlijk.
Voor leiders die dagelijks schakelen tussen individuen en systemen, is dit herkenbaar. De beste beslissingen worden zelden alleen genomen. De kunst is een omgeving te creëren waarin mensen durven bijdragen, waar diversiteit van perspectief wordt gezien als kracht, en waar het stellen van vragen meer gewaardeerd wordt dan het geven van antwoorden.
Macy verbindt dit ook aan gemeenschapszin: Als wij het niet doen, wie zal het dan wel doen? Dat gevoel van gezamenlijke verantwoordelijkheid is precies wat veel teams missen - en wat de beste leidinggevenden weten te wekken.
Activisme herdefiniëren
Een begrip dat in het boek verrassend verruimend werkt, is activisme. Macy definieert een activist als iedereen die actief is voor een doel dat groter is dan persoonlijk gewin. Geen kettingen aan hekken, geen protestborden - maar een teamleider die zich inzet voor een eerlijke werkcultuur, een manager die ruimte maakt voor kwetsbaarheid, iemand die consequent kiest voor verbinding in plaats van controle.
Vanuit dat perspectief zijn veel leiders al activisten. Ze hoeven het alleen nog te herkennen - en bewuster te doen.
Wat je meeneemt
Actieve Hoop is geen managementboek in de gebruikelijke zin. Wat het biedt is dieper: een uitnodiging om je verhouding tot onzekerheid, verandering en impact opnieuw te doordenken.
Voor leidinggevenden die merken dat kennis en tools alleen niet meer genoeg zijn - die voelen dat de zachte kant van het werk steeds zwaarder weegt - is dit boek een waardevolle gesprekspartner. Het helpt je woorden geven aan wat je al voelt: dat echt leiderschap begint bij de bereidheid om te bewegen, ook als de uitkomst onzeker is.
Aan de slag
Start een dankbaarheidsboek en schrijf daar dagelijks in. Je kunt beginnen met het Dankboek van Ernst-Jan Pfauff
Schrijf een brief voor je toekomstige zelf
Schrijf een brief voor de zevende generatie, mensen die over 200 jaar leven. Inspiratie kun je halen uit Over tijd en water van Andri Snear Magnason over de toekomstige generatie in Ijsland die gaat leven zonder gletsjers
Wat is jouw definitie van succes? Privé en in jouw werk.
Er is geen slecht begin. Elke stap is een begin. Succes!
Hoop is geen luxe. Het is een vaardigheid. En vaardigheden kun je oefenen.
Over Bertrand Weegenaar
Bertrand Weegenaar is als hogeschooldocent HBO-ICT werkzaam op Windesheim. Zijn voorliefde ligt bij de onderwerpen strategie, marketing, geschiedenis; biografieën en internet; e-business.