Nu zien we bedreigingen op ons afkomen. We ervaren versnellingen op uiteenlopende terreinen: geopolitiek, technologische ontwikkelingen en klimaatvraagstukken, om er enkele te noemen. Die dynamiek vertaalt zich in transitieagenda’s en scherpe politieke keuzes. ‘Chaos, gekte en grimmigheden’ is de samenvatting die Matthijs Schouten geeft in zijn gesprekken met Elke van Riel, waarin hij zich buigt over de staat van de natuur. Die gesprekken zijn gebundeld in Anders kijken: over partnerschap met de natuur. Want juist de natuur was in de economische hallelujajaren - van het midden van de twintigste eeuw tot nu - het grootste slachtoffer.
Matthijs Schouten is natuurfilosoof, emeritus hoogleraar, ecoloog en boeddhist. In dit boek houdt hij een pleidooi om onze manier van kijken te herzien: meer afstand nemen, ons perspectief kantelen. Zijn belangrijkste uitgangspunt ontleent hij aan geloof, hoop en liefde - thema’s die al duizenden jaren vrijwel alle religieuze tradities met elkaar verbinden.
Geloof
Schoutens betoog over geloof gaat over ons leven in de context van de natuur, de bron van al het leven. Met die relatie zijn we de afgelopen decennia slecht omgegaan. Sinds de industriële revolutie, zo’n 250 jaar geleden, hebben we onszelf op afstand geplaatst. We leefden niet langer in en met de natuur; zij werd een bron die we konden gebruiken en exploiteren.
Het gevolg: plundering, zonder oog voor de consequenties van meer nemen dan teruggeven. De gevolgen daarvan ervaren we dagelijks. Volgens Schouten moeten we onze verbinding met de aarde herstellen door een ander wereldbeeld te omarmen - een wereldbeeld van participatie en rentmeesterschap. Gelukkig zijn er al bewegingen die, onder meer door nieuwe verhalen te vertellen, proberen die verbinding met aarde en natuur te herstellen.
Hoop
Het blijven herhalen van pessimistische verhalen en dystopische toekomstbeelden helpt niet om verandering teweeg te brengen. Hier ziet Schouten een belangrijke rol voor ‘creatives’: kunstenaars en verhalenvertellers die het voortouw nemen. Zij laten zien hoe het ook kan, hoe het mooier kan worden. Zij verbeelden een toekomst waarin positief denken en handelen mogelijk zijn.
Schouten verwijst bijvoorbeeld naar het lied Your Ancestor van Nynke Laverman, waarin onze voorouders ons vergeven voor de fouten die wij - vaak onwetend en met de beste bedoelingen - hebben gemaakt. Zulke verhalen openen ruimte voor perspectief en verzoening.
Liefde
Liefde betekent bij Schouten: herverbinden. Religie kan daarvoor een vorm zijn. Een andere vorm is het herwaarderen van rituelen. ‘Rituelen houden vaak verband met overgangen, met passages in ruimte en tijd: tussen de dag en de nacht, de seizoenen, fasen uit een mensenleven, het aardse en het geestelijke, het profane en het heilige.’
Religie en rituelen helpen ons troostrijke verhalen te vertellen en ze te verankeren in het dagelijks leven. Ze bieden inspiratie en houvast. De partnerschappen die daaruit voortkomen - en die in het verleden vanzelfsprekender waren - wortelden altijd in en met de natuur. In vrijwel alle religies vierden we oogstfeesten, maanstanden en seizoensovergangen.
Schouten put zelf uit de boeddhistische traditie, met nadruk op leven in het nu, handelen in het nu en bijdragen in het nu. De rest kunnen we niet overzien of controleren - en eigenlijk geldt dat voor ons allemaal.
Over Bertrand Weegenaar
Bertrand Weegenaar is als hogeschooldocent HBO-ICT werkzaam op Windesheim. Zijn voorliefde ligt bij de onderwerpen strategie, marketing, geschiedenis; biografieën en internet; e-business.