Van Dam werkte jarenlang bij politie en justitie en was plaatsvervangend vestigingsdirecteur in een gevangenis. In haar boek Veranderen achter gesloten deuren beschrijft ze hoe lastig organisatieontwikkeling is ‘in een omgeving waar niets fout mag gaan’. Tegelijkertijd is de bedoeling van het gevangeniswezen helder: mensen moeten na hun straf weer terugkeren in de samenleving. ‘We noemen dat wel terugkomen als een betere buurman.’ Maar juist die bedoeling raakt soms uit beeld wanneer regels de boventoon voeren.
Geest en letter van de wet
Tijdens haar loopbaan zag Van Dam een duidelijk verschil tussen politie en gevangeniswezen. In het politiewerk kom je vaak terecht in onvoorspelbare situaties. ‘Je krijgt een melding en je gaat ernaartoe zonder precies te weten wat je aantreft.’ Dan handelen agenten naar wat zij de geest van de wet noemen: doen wat nodig is in dat moment. In het gevangeniswezen ligt dat anders. Daar moet alles veilig verlopen en gedetineerden moeten binnen blijven. ‘Daar wordt veel meer volgens de letter van de wet gewerkt,’ zegt Van Dam. Regels en protocollen bepalen sterk hoe het werk wordt uitgevoerd.
Dat kan soms wringen. Zo beschrijft ze in de podcast een bezoekregeling waarbij maximaal drie mensen tegelijk op bezoek mogen komen. Voor een gezin met drie kinderen betekende dat dat er altijd één kind thuis moest blijven. ‘Dan moet je als ouder dus tegen een kind zeggen: jij mag vandaag niet mee.’ Binnen de regels bleek uiteindelijk ruimte om het anders te organiseren, precies het soort afweging waar leiderschap volgens haar over gaat.
Vakmanschap en systeemwereld
De professionals in het gevangeniswezen willen volgens Van Dam juist graag het goede doen. ‘Collega’s die met gedetineerden werken kunnen heel goed lezen wie ze tegenover zich hebben. Ze voelen aan wat er op een afdeling gebeurt en welke aanpak werkt.’ Toch wordt die ruimte niet altijd benut. Wanneer er iets misgaat, wordt immers al snel gekeken of iemand de regels wel heeft gevolgd. Van Dam: ‘Dan is het natuurlijk prettig als je precies gedaan hebt wat er op papier staat.’ Dat mechanisme versterkt de systeemwereld.
Vernieuwen in een bureaucratische organisatie
Toch is vernieuwing volgens Van Dam wel degelijk mogelijk. Niet door grote veranderprogramma’s, maar door andere keuzes in leiderschap.
Een daarvan is de manier van verantwoorden. Veel organisaties sturen sterk op cijfers en KPI’s. Maar cijfers vertellen nooit het hele verhaal. Bij de politie leerde ze daarom wat zij ‘rijker verantwoorden’ noemt: cijfers blijven bestaan, maar worden aangevuld met het verhaal van de ontwikkeling waar een team mee bezig is.
Ook leiderschap speelt een cruciale rol. Als professionals ruimte nemen, moeten ze weten dat hun leidinggevende achter hen staat. ‘Als iemand een uitzondering maakt, moet je bereid zijn uit te leggen waarom dat zo gegaan is.’
Én verandering begint zelden groot. Van Dam probeerde in de gevangenis een herstelafdeling op te zetten waar gedetineerden meer verantwoordelijkheid kregen. Haar uitgangspunt daarbij: ‘groot denken en klein maken.’
Ontwikkelen boven veranderen
Gaandeweg kwam Van Dam tot een belangrijk inzicht. Veel veranderprogramma’s lopen vast omdat mensen zich ertegen verzetten. ‘Niemand wil veranderen. Niemand wil veranderd worden.’ Daarom gelooft ze meer in ontwikkelen: samen met professionals onderzoeken waar ruimte zit in het werk en daar stap voor stap beweging in brengen.
Want uiteindelijk draait het volgens haar steeds weer om dezelfde vraag: waar doen we dit werk eigenlijk voor? Of, zoals Van Dam het zelf samenvat: ‘Stop met systeemantwoorden op mensenvragen.’
Luister deze aflevering van de Boekenpraktijk op deze pagina of open de podcast in jouw favoriete podcastspeler, zoals Spotify, Apple Podcasts, Google Podcasts of YouTube.
STELLINGEN
In de podcast legt host Willem van Leeuwen Marga van Dam twee stellingen voor:
De systeemwereld wint niet omdat ze sterker is, maar omdat de leefwereld te weinig tegengas geeft.
Regels zijn zelden het probleem, leiderschap dat zich erachter verschuilt wel.
Boekentip
Natuurlijk tip Marga van Dam Verdraaide organisaties van Wouter Hart. ‘Dat boek was voor mij echt een eyeopener,’ vertelt ze. ‘Het gaat over werken vanuit de bedoeling. Regels hoeven niet weg, maar ze moeten de leefwereld ondersteunen in plaats van andersom. Dat helpt om steeds weer te kijken: waarom doen we dit eigenlijk?’
OVER DE BOEKENPRAKTIJK
De Boekenpraktijk is een podcast van Managementboek. Presentator Willem van Leeuwen onderzoekt elke twee weken samen met auteurs hoe de theorie van managementboeken aansluit bij de praktijk.
Over Karin de Zwaan
Karin werkt als marketeer bij Managementboek.