En als het spelregels zijn, dan kun je ze dus ook veranderen.
Dat is precies waar zijn boek over gaat. Niet over hoe je rijk wordt, maar over een fundamentelere vraag: waarom werkt ons geldsysteem zoals het werkt – en voor wie?
Geld ontstaat uit schuld
Een van de meest confronterende inzichten uit het gesprek is hoe geld daadwerkelijk ontstaat. Veel mensen denken dat de overheid geld maakt. In werkelijkheid gebeurt dat vooral bij commerciële banken. ‘Op het moment dat banken een lening verstrekken, mogen ze dat geld gewoon aanmaken,’ legt Schuurman uit. Dat bedrag verschijnt op je rekening en gaat vanaf dat moment rond in de economie. Los je de lening af, dan verdwijnt dat geld weer. Maar de rente die je betaalt, blijft bestaan. En precies daar zit het verdienmodel van banken.
Het gevolg is een systeem waarin banken een sterke prikkel hebben om steeds nieuwe leningen te verstrekken. Niet omdat dat altijd nodig is voor de samenleving, maar omdat hun model daarop drijft.
Een economie die móét groeien
Dat mechanisme heeft grote gevolgen. Omdat geld ontstaat als schuld, moet er altijd méér worden terugbetaald dan er oorspronkelijk is gecreëerd. ‘Dat betekent dat ons inkomen moet blijven groeien,’ zegt Schuurman.
Groei wordt daarmee geen keuze meer, maar een noodzaak.En dat roept een ongemakkelijke vraag op: willen we eigenlijk wel altijd méér? ‘We willen ons ontwikkelen,’ zegt hij. ‘Maar willen we echt altijd meer consumeren?’ Volgens Schuurman zijn we ongemerkt in een systeem terechtgekomen waarin de economie leidend is geworden, in plaats van dienend aan de samenleving. Dat zien we terug in oplopende schulden, druk op mensen en een groeiende kloof tussen bezit en schuld.
Het probleem zit in groeiende schulden
Opvallend is dat Schuurman nuance aanbrengt. Rente is niet het probleem. ‘Rente is gewoon de huurprijs voor geld.’
Het probleem ontstaat wanneer schulden blijven groeien. Dan groeit ook de rente die betaald moet worden - en daarmee de druk op het systeem. Het is dus geen kwestie van goed of fout gedrag van individuen, maar van hoe het systeem is ingericht.
Het kan anders – en het begint klein
Bij de oplossingen wordt het interessant. Schuurman pleit niet voor één grote ingreep, maar voor stappen. Praktische veranderingen die samen een andere richting mogelijk maken.
Een van de meest concrete ideeën is een tweede geldsoort naast de euro. Een lokale munt - door hem ‘de knaak’ genoemd - die bedoeld is als betaalmiddel, niet als oppot- of speculatiemiddel. Het idee is eenvoudig. In goede tijden gebruik je de euro. Maar in mindere tijden, wanneer geld wordt vastgehouden, kan zo’n lokale munt ervoor zorgen dat ondernemers toch met elkaar blijven handelen. Geld gaat weer rollen, lokaal en zonder extra schulden.
Schulden die nooit verdwijnen
Een ander voorstel is het periodiek kwijtschelden van problematische schulden, geïnspireerd op het ‘sabbatjaar’. Niet voor investeringen zoals hypotheken, maar voor schulden die mensen structureel niet kunnen aflossen. Het klinkt radicaal, maar volgens Schuurman is het juist realistisch. ‘Onoplosbaar betekent onoplosbaar.’ Door die schulden in stand te houden, blijft het probleem bestaan en groeit het vaak verder.
Hoop van onderop
Als het systeem zo duidelijk knelt, waarom gebeurt er dan zo weinig? Volgens Schuurman omdat veel mensen niet weten hoe het werkt. En wat je niet begrijpt, verander je niet. Daarnaast richt de politiek zich vooral op de korte termijn. ‘Zolang er geen crisis is, kijken we de andere kant op.’
Toch is hij niet pessimistisch. Zijn hoop ligt bij burgers zelf. ‘Als je laat zien dat het anders kan, dan ontstaat er een enorm verlangen om daar iets mee te doen.’ Verandering hoeft volgens Schuurman niet te beginnen bij grote systemen. Die kan ook ontstaan via lokale initiatieven, crowdfunding en nieuwe vormen van samenwerken: ‘We zitten niet vast in dit systeem, we zijn het alleen gewend geraakt.’
Luister deze aflevering van de Boekenpraktijk op deze pagina of open de podcast in jouw favoriete podcastspeler, zoals Spotify, Apple Podcasts, Google Podcasts of YouTube.
STELLINGEN
In de podcast legt host Willem van Leeuwen Martin Schuurman twee stellingen voor:
- We accepteren een systeem dat we niet begrijpen, en dat is precies waarom het blijft bestaan;
- De tweedeling in Nederland is geen politiek probleem, maar een wiskundig probleem.
OVER DE BOEKENPRAKTIJK
De Boekenpraktijk is een podcast van Managementboek. Presentator Willem van Leeuwen onderzoekt elke twee weken samen met auteurs hoe de theorie van managementboeken aansluit bij de praktijk.
Over Karin de Zwaan
Karin werkt als marketeer bij Managementboek.