Empirisch juridisch onderzoek

Hoe werkt het recht in de praktijk? Wat doen rechters werkelijk met wetten, en sluiten rechterlijke veronderstellingen aan bij wat er in de samenleving leeft? Empirisch juridisch onderzoek – ook wel aangeduid als Empirical Legal Studies (ELS) – probeert die vragen te beantwoorden met methoden uit de sociale wetenschappen. Denk aan surveys, dossieranalyse, observaties en experimenten. Het vakgebied heeft de afgelopen twee decennia in Nederland een stevige positie veroverd, mede dankzij sectorplannen voor de rechtswetenschappen en een groeiende gemeenschap van onderzoekers die rechtswetenschappelijke kennis combineren met empirische data.

Op deze pagina vindt u een overzicht van de belangrijkste werken en auteurs op dit terrein, van encyclopedische naslagwerken tot concrete proefschriften over de rechtspraktijk.

Wat is empirisch juridisch onderzoek?

Traditioneel rechtswetenschappelijk onderzoek richt zich op de analyse van wetteksten, jurisprudentie en rechtsbeginselen. Empirisch juridisch onderzoek voegt daar een laag aan toe: het bestudeert hoe het recht daadwerkelijk functioneert. Worden wetten nageleefd? Hoe beslissen rechters in de praktijk? Kloppen de veronderstellingen die de wetgever heeft gemaakt over menselijk gedrag? Om zulke vragen te beantwoorden, putten ELS-onderzoekers uit een breed palet aan methoden: kwantitatieve analyses van rechtbankdata, kwalitatieve interviews met betrokkenen, surveyonderzoek onder burgers en zelfs gecontroleerde experimenten.

Het vakgebied stelt daarmee de rechtswerkelijkheid centraal, naast – en soms tegenover – de rechtsnorm. Dat is een fundamenteel andere invalshoek dan de dogmatische rechtswetenschap, al sluiten beide benaderingen elkaar niet uit.

Pioniers en sectorplannen

De opkomst van ELS in Nederland is nauw verbonden met de sectorplannen voor de rechtswetenschappen, waarmee Nederlandse universiteiten gezamenlijk onderzoeksprioriteiten stelden. Dat leidde tot een golf van proefschriften, bundels en methodologische publicaties. Marijke Malsch is een van de meest prominente stemmen in dit veld, maar zij staat niet alleen. Peter Mascini is hoogleraar Empirical Legal Studies en co-directeur van een onderzoeksprogramma naar gedragsbenaderingen in het recht. Ivo Giesen bracht als hoogleraar burgerlijk recht en procesrecht aan de Universiteit Utrecht meerdere empirische projecten tot stand.

Methoden: van survey tot experiment

Empirisch juridisch onderzoek is geen monolithisch geheel. Onderzoekers kiezen hun methode op basis van de vraagstelling. Soms volstaat een analyse van bestaande dossiers; soms is een grootschalig surveyonderzoek nodig om te achterhalen wat burgers vinden van rechterlijke beslissingen. En soms biedt een gecontroleerd experiment de meeste zekerheid over oorzaak en gevolg.

Die methodologische diversiteit is tegelijk een kracht en een uitdaging. Juristen die empirisch onderzoek willen doen, moeten vertrouwd raken met werkwijzen uit de psychologie, sociologie of criminologie. Andersom moeten sociale wetenschappers begrijpen hoe juridische begrippen en normen in elkaar steken.

Rechterlijke assumpties onder de loep

Een terugkerend thema in empirisch juridisch onderzoek is de vraag of rechterlijke veronderstellingen over de werkelijkheid wel kloppen. Rechters maken bij hun oordeel voortdurend aannames over wat 'normaal gedrag' is, wat mensen weten of willen, en wat bepaalde handelingen betekenen. Die aannames worden zelden systematisch onderzocht. A.L.M. Keirse en Ivo Giesen hebben zich in meerdere publicaties beziggehouden met precies dit probleem.

Empirisch onderzoek in het strafrecht

Het strafrecht leent zich bij uitstek voor empirisch onderzoek, omdat de rechtspraktijk er goed zichtbaar is: zittingen zijn openbaar, dossiers bevatten gestructureerde informatie en er is een grote variatie aan zaken die vergelijking mogelijk maakt. Observatieonderzoek in rechtszalen heeft de afgelopen jaren laten zien dat de formele regels en de dagelijkse praktijk soms behoorlijk uiteenlopen.

Opgebouwde kennisbasis: bundels en sectorplanonderzoek

De sectorplannen voor de rechtswetenschappen hebben in Nederland een belangrijke rol gespeeld in de institutionalisering van empirisch juridisch onderzoek. Universiteiten werkten samen, deelden methoden en brachten gezamenlijke publicaties uit. Dat heeft geleid tot een aanzienlijke kennisbasis die ook voor een breder publiek toegankelijk is.

Empirisch onderzoek naar rechtvaardigheid en herstel

Empirisch juridisch onderzoek beperkt zich niet tot procedurele vragen. Ook inhoudelijke rechtsvragen – over wat mensen als rechtvaardig ervaren, of welke remedies zij passend vinden – lenen zich voor empirisch onderzoek. Dat levert soms verrassende inzichten op over de kloof tussen juridische constructies en maatschappelijke intuïties.

Methodologische inbedding in de rechtswetenschappen

Empirisch onderzoek is inmiddels een erkend onderdeel van het rechtswetenschappelijke methodenpalet. Toch roept het ook vragen op: hoe verhoudt empirisch onderzoek zich tot normatief juridisch redeneren? Wanneer mag je welke methode inzetten? En hoe interpreteer je empirische bevindingen in een juridische context? Methodologische handboeken helpen onderzoekers en studenten bij het navigeren door die vragen.

Conclusie: recht en empirie als bondgenoten

Empirisch juridisch onderzoek is geen bedreiging voor de rechtswetenschap, maar een aanvulling. Het stelt vragen die het recht zelf niet kan beantwoorden: werkt deze regel in de praktijk? Sluit dit rechtsbegrip aan bij maatschappelijke opvattingen? Kloppen de assumpties waarop dit vonnis rust? Door die vragen te stellen en te beantwoorden met gedegen methoden, draagt ELS bij aan een rechtsontwikkeling die beter is verankerd in de werkelijkheid.

De boeken op deze pagina geven een breed beeld van dat streven: van encyclopedisch naslagwerk tot concreet observatieonderzoek, van experimentele toetsing tot grootschalig surveyonderzoek. Samen vormen zij een goede inleiding op een vakgebied dat in Nederland de afgelopen jaren volwassen is geworden.