Grensoverschrijdend gedrag: van taboe naar actie

De schandalen bij The Voice, DWDD en Ajax hebben iets in gang gezet. Grensoverschrijdend gedrag is geen onbesproken taboe meer, maar een urgent vraagstuk dat organisaties dwingt tot actie. Waar ligt precies de grens tussen een onschuldig grapje en intimiderend gedrag? Hoe creëer je een cultuur waarin mensen zich veilig voelen om hun grenzen aan te geven? En wat doe je als het toch misgaat?

De uitdagingen zijn omvangrijker dan veel organisaties beseffen. Het gaat niet alleen om flagrante gevallen van misbruik of intimidatie, maar ook om subtielere vormen zoals microagressie, uitsluiting en machtsmisbruik. Grensoverschrijdend gedrag ondermijnt niet alleen het welzijn van individuen, maar tast de hele organisatiecultuur aan.

Herkenning: signalen van sociale onveiligheid

Grensoverschrijdend gedrag manifesteert zich in talloze vormen. Van openlijke agressie tot subtiele ondermijning, van ongewenste aanrakingen tot discriminerende opmerkingen. Het probleem is dat wat voor de een een dolletje is, voor de ander een grensoverschrijding kan zijn. Daarom is het cruciaal dat organisaties helderheid scheppen over wat wel en niet acceptabel is.

Preventie: een veilige cultuur creëren

Voorkomen is beter dan genezen. Die wijsheid geldt ook voor grensoverschrijdend gedrag. Organisaties die vooroplopen, investeren in bewustwording, duidelijke gedragscodes en training van medewerkers. Ze normaliseren het gesprek over grenzen en maken het veilig om twijfels te delen.

Maar beleid alleen is niet genoeg. Karin Bosman en Frank Peters benadrukken in Stop het zwijgen dat het draait om cultuur. Medewerkers moeten actief betrokken worden bij het voorkomen en aanpakken van ongewenst gedrag. Dat vraagt om een communicatieve omgeving waarin het zwijgen wordt doorbroken.

De cruciale rol van leidinggevenden en toezicht

Leidinggevenden bevinden zich in een bijzondere positie. Ze zijn vaak degene bij wie medewerkers aankloppen, maar tegelijkertijd gaat een aanzienlijk deel van de meldingen juist over leidinggevenden zelf. Die paradox maakt hun rol complex maar ook cruciaal.

Van omstander naar actieve bijstander

Waarom sloten collega's bij DWDD de deuren toen Matthijs van Nieuwkerk tekeerging tegen een geluidsman, in plaats van hem tot de orde te roepen? Waarom doen omstanders vaak niets als ze getuige zijn van grensoverschrijdend gedrag?

Grethe van Geffen onderzocht deze vraag en ontdekte zeven redenen waarom mensen niet ingrijpen: angst voor de gevolgen, geen persoonlijke verantwoordelijkheid voelen, handelingsverlegenheid, of identificatie met de grensoverschrijder. Maar ingrijpen is te leren.

Grensoverschrijdend gedrag in specifieke sectoren

Elke sector kent eigen uitdagingen. In de zorg speelt de complexe relatie tussen zorgverlener en patiënt. In de sport kunnen ontgroeningsrituelen ontaarden. Bij de overheid heerst soms een cultuur van zwijgen. Deze contextspecifieke kennis is onmisbaar voor effectieve preventie.

Handelingsperspectieven voor professionals

Kennis alleen is niet genoeg. Professionals moeten grensoverschrijdend gedrag kunnen signaleren én weten hoe ze adequaat moeten handelen. Dat vraagt om specifieke vaardigheden en het overwinnen van handelingsverlegenheid.

Van incident naar structurele verbetering

Wat gebeurt er na een melding van grensoverschrijdend gedrag? Te vaak leidt het tot een juridisch steekspel, waarbij de beschuldigde wordt ontslagen en de organisatie denkt dat het probleem is opgelost. Maar zo werkt het niet. Het gedrag zit verweven in de cultuur.

Effectieve aanpak vraagt om meer dan sancties. Het vraagt om evaluatie, structurele verbeteringen en herstel van vertrouwen. Organisaties moeten leren van incidenten en blijven werken aan een veilige omgeving waarin iedereen zich kan ontwikkelen.

De weg vooruit

De maatschappelijke kentering is ingezet. Steeds meer organisaties pakken grensoverschrijdend gedrag serieus aan. Maar dit is geen eenmalige operatie, maar een continu proces van bewustwording, dialoog en verbetering.

Wat begint met het herkennen van signalen, vereist uiteindelijk een fundamentele cultuurverandering. Van een cultuur van zwijgen naar een cultuur van openheid. Van toekijken naar actief bijstaan. Van reageren naar voorkomen. Dat vraagt moed, volharding en commitment van iedereen in de organisatie: van medewerkers tot bestuurders, van leidinggevenden tot toezichthouders.

De kennis en instrumenten zijn beschikbaar. Het is tijd om ze toe te passen.