Semipublieke sector: tussen publiek belang en eigen bestuur

De semipublieke sector neemt een bijzondere positie in: organisaties die publieke taken uitvoeren maar niet direct onderdeel zijn van de overheid. Denk aan zorginstellingen, onderwijsinstellingen, woningcorporaties en culturele instellingen. Deze organisaties opereren tussen markt en overheid in, met een maatschappelijke missie maar een eigen bestuur. Die hybride positie levert specifieke governance-uitdagingen op, van strategische sturing tot verantwoording aan diverse belanghebbenden.

Governance in een complex krachtenveld

Semipublieke organisaties hebben te maken met een veelheid aan belanghebbenden: cliënten, medewerkers, toezichthouders, financiers en de publieke opinie. Die complexiteit vraagt om bestuurders en toezichthouders die verder kijken dan formele procedures. In de afgelopen decennia zijn diverse incidenten in zorg, onderwijs en woningbouw aanleiding geweest voor governance-hervormingen. Maar hebben die hervormingen ook geleid tot beter toezicht?

Van regels naar strategisch partnerschap

Lange tijd domineerde een procedurele benadering van governance in de semipublieke sector. Na incidenten volgden nieuwe regels, waarna de creativiteit om die regels te omzeilen toenam. Deze afvinkcultuur deed onvoldoende recht aan de maatschappelijke opdracht van semipublieke organisaties. Inmiddels groeit het besef dat toezicht meer moet zijn dan controle achteraf. Bestuur en toezicht moeten samen meerwaarde creëren, in dialoog met belanghebbenden.

De spanning tussen maatschappelijk belang en efficiency

Semipublieke organisaties werden in de jaren negentig geconfronteerd met een valse start. Governance werd ingericht naar voorbeeld van de corporate wereld, terwijl de dynamiek wezenlijk anders is. Waar commerciële bedrijven winst nastreven voor aandeelhouders, dienen semipublieke instellingen een breder maatschappelijk belang. Die spanning tussen marktwerking en publieke verantwoordelijkheid blijft voelbaar. Zorginstellingen worden afgerekend op productie, terwijl kwaliteit van zorg het primaat zou moeten hebben.

Woningcorporaties: een leerzaamvoorbeeld

De woningcorporatiesector illustreert de governance-uitdagingen bij uitstek. Corporaties hebben een maatschappelijke taak in de volkshuisvesting, maar opereren zelfstandig. Die onduidelijke grens tussen publiek en privaat heeft tot ernstige problemen geleid. Het Vestia-debacle liet zien wat er mis kan gaan wanneer bestuurders te ondernemend worden zonder adequaat tegenspel van toezichthouders.

De bestuurssecretaris als spilfunctie

Een goed functionerende governance vraagt ook om professionele ondersteuning. De bestuurssecretaris neemt in de semipublieke sector een sleutelpositie in, als schakel tussen bestuur, toezicht en de organisatie. Deze functie heeft zich de afgelopen jaren geprofessionaliseerd, mede door de toegenomen complexiteit van governance-vraagstukken.

De voorzitter als katalysator

De voorzitter van de raad van toezicht of commissarissen speelt een cruciale rol in het tot stand brengen van goed bestuur. Juist in de semipublieke sector, waar maatschappelijke belangen centraal staan, moet de voorzitter verder kijken dan financiële indicatoren. Een proactieve voorzitter creëert ruimte voor strategische dialoog, daagt bestuurders uit op hun visie en verbindt de organisatie met haar omgeving.

Naar een volwassen governance

De semipublieke sector heeft door schade en schande geleerd. Na jaren van procedurele governance en afvinkcultuur groeit het besef dat effectief toezicht om meer vraagt. Sectorspecifieke codes zijn niet zomaar 'wildgroei', maar blijk van draagvlak voor normen die passen bij de eigenheid van zorg, onderwijs of volkshuisvesting. De ontwikkeling van procedureel toezicht naar strategisch partnerschap is niet eenvoudig, maar wel noodzakelijk.

Permanente aandacht voor kwaliteit

De semipublieke sector heeft geen behoefte aan nog meer regels. Wat nodig is, zijn wijze bestuurders en toezichthouders die het publieke belang centraal stellen zonder te vervallen in bureaucratie. Die verder kijken dan procedures en echt verbinding maken met de maatschappelijke opgave. Die durven reflecteren op hun eigen functioneren en samen leren van ervaringen. Governance in de semipublieke sector blijft mensenwerk, waarbij integriteit, inzicht en wijsheid doorslaggevend zijn. De sector heeft behoefte aan ervaren professionals die hun kennis inzetten voor organisaties met een maatschappelijke missie. Alleen dan kan de governance zich blijven ontwikkelen en recht doen aan het publieke belang dat deze organisaties dienen.