Bart Brandsma had geen beter moment kunnen kiezen om Meesterschap in polarisatie uit te brengen. Niet alleen op het politieke toneel, maar ook op X en andere sociale media lijken activisten van beide zijden zich steeds dieper in hun eigen gelijk in te graven. Brandsma weet het, zonder dat hij zich op het virtuele slagveld begeeft: hij doet niet aan sociale media. ‘De impulsen die vanaf internet komen zijn enorm’, zegt hij. ‘X is natuurlijk kampioen brandstof leveren aan polarisatie. One-liners doen het goed met al die korte berichtjes, je wordt gedwongen schematisch te denken. Daarmee kun je heel wat bereiken en ook de offline polarisatie beïnvloeden. Maar ik heb mij vanaf het begin verre gehouden van sociale media. Ik heb die stroom impulsen heel aardig kunnen indammen.’
De keuze om zich niet te laten afleiden door de dagelijkse stroom venijnige berichten past bij de bedachtzame Brandsma, die ergens in het midden van het land onderaan een dijkje een fijne, rustige plek heeft gevonden om te wonen. Het verbaast hem echter niet dat sociale media zoveel invloed hebben. ‘Elk nieuw medium jaagt polarisatie aan, hebben we in het verleden gezien. De opkomst van de radio stelde Adolf Hitler in staat om in elke huiskamer aanwezig te zijn. Zelfs de uitvinding van de boekdrukkunst heeft invloed gehad. Opeens was het mogelijk om de tegenstellingen tussen de katholieken en de protestanten uit te vergroten. Je kunt best stellen dat media een katalyserende werking hebben op polarisatie. Ze zijn niet de oorzaak, dat zijn we zelf, met ons wij-zij-denken, maar ze spelen wel een belangrijke rol bij wat ik omschrijf als de tweede basiswet van polarisatie: brandstof leveren.’
Het midden splijten
Brandsma studeerde sociale en politieke filosofie en ging aanvankelijk aan de slag als journalist en documentairemaker. In 2005 besloot hij zich echter toe te leggen op het fenomeen polarisatie. Hij ontwikkelde een eigen aanpak, het Denkkader Polarisatie, dat hij uitwerkte in het boek Polarisatie. Inzicht in de dynamiek van wij-zij denken. In zijn nieuwe boek, Meesterschap in polarisatie, helpt hij ons, zijn lezers, de dynamiek van het wij-zij-denken te doorgronden en te doorbreken.
Brandsma beschouwt het wij-zij-denken in eerste instantie als een gedachtenconstructie. ‘Als wij mensen indelen in verschillende categorieën, zoals Amsterdammers versus de rest van het land, of Nederlanders versus buitenlanders, of moslims versus niet-moslims, en iedereen accepteert dat spraakgebruik, is dat ook hoe we de situatie zien en hoe we erover denken. Die indeling wordt dan werkelijkheid.’
Het creëren van deze tegenstellingen veronderstelt een actieve rol van bepaalde mensen, vertelt Brandsma: de pushers, de mensen die er baat bij hebben om tegenstellingen te creëren. Maar wat is hun belang? ‘Dat verschilt natuurlijk, maar in de politiek ligt het voor de hand dat het om zichtbaarheid gaat. Als pusher van een gedachtenconstructie sta je in de spotlights. En om daar te blijven, zul je die tegenstelling voortdurend moeten aanscherpen. Je moet het net iets heviger formuleren dan je joiners en volgers doen. Dan kan die laatste groep zeggen: ik ben het niet helemaal met hem eens, maar hij heeft wel een punt. In die dynamiek kan de pusher zich langzaam maar zeker meester maken van het midden. Hoe heviger de polarisatie, hoe groter de druk op de mensen die nog twijfelen aan hun standpunt.’
In tegenstelling tot wat je zou verwachten, probeert de pusher het midden niet van zijn gelijk te overtuigen. ‘Dat dacht ik aanvankelijk ook, op basis van een rationele analyse. De pushers – van beide kanten – hebben echter een ander doel. Zij proberen het midden te splijten. Ze zeggen: de enige plek waar je geen bestaansrecht hebt, is het midden. You’re either with us or against us. De twee uitersten hebben elkaar dus nodig. De conservatieven in de Verenigde Staten pakken dat slim aan. Als je een patriot bent, zeggen ze, dan hoor je bij ons. Als iemand in Amerika het over de Golf van Mexico heeft, weet je meteen dat die niet bij Trump hoort. Die zou Golf van Amerika zeggen. Dat is een heel vernuftig symbool.’
Naar boven luisteren
Waar je een conflict – het kleine broertje van polarisatie in de woorden van Brandsma – nog zou kunnen oplossen door naar gemeenschappelijke belangen te zoeken, is dat bij het wij-zij-denken niet de juiste methode. ‘Laten we als voorbeeld een familiebedrijf nemen. De oude generatie is emotioneel betrokken, de jongere generatie wil innoveren en zich aanpassen aan de markt. Ze staan lijnrecht tegenover elkaar. Een bruggenbouwer zou de partijen aan tafel zetten en de feiten op een rijtje zetten. Hij zet in op logica, op rationaliteit. Maar dat werkt niet. Dat komt doordat het onduidelijk is wat zijn positie is. Wordt hij wel vertrouwd? Een bruggenbouwer heeft bovendien de neiging te begrenzen. Als we alle gevoelens even opzij zetten, zal hij zeggen, kunnen we ons concentreren op de feiten. Maar daarmee verliest hij juist zijn krediet. Hij heeft geen oog voor de gevoelsdynamiek en kan op die manier zelfs de zondebok worden. Kijk, bij een conflict zou deze aanpak heel goed werken, maar bij polarisatie niet. Wanneer mensen zich hebben ingegraven, zullen ze zelfs dingen zeggen die tegen hun eigen belang ingaan.’
Brandsma pleit in plaats daarvan voor een aanpak die hij ‘naar boven luisteren’ heeft genoemd. Het doel moet zijn het midden terug te winnen, legt hij uit. Daarvoor heb je geen bruggenbouwers nodig, maar eerder een soort burgemeester, iemand die leiderschap toont en in staat is mensen mee te nemen in wat er op het spel staat.’ Want wie de middenpositie weet te versterken, zal ook in staat zijn de invloed van de polarisatie te beteugelen, betoogt Brandsma. ‘De pusher en zijn joiners zijn altijd het best zichtbaar, maar tachtig procent van de mensen zitten in het midden, en vaak nog meer. Hoe je die bereikt? Dat is niet eenvoudig, ik moet elke keer op zoek naar de verhalen die ik naar boven kan luisteren.’
Gamechangers
In Libanon maakte Brandsma ooit mee hoe een aantal mensen vol afkeer reageerden op een voorstel om in dialoog te gaan. ‘Ze waren het spuugzat, die pogingen om via een dialoog tot een vergelijk te komen. Dat had ermee te maken dat het steevast de formele leiders waren van de bevolkingsgroepen: de Imams, de Syriërs, de Druzen, de Christenen. Ze hadden hun vertrouwen in deze leiders allang verloren, want dit waren de mensen die de dialoog zouden gebruiken om hun identiteit uit te meten en hun erfdeel te beschermen. Dat betekende dat een grote groep betrokkenen weer buiten beschouwing zou blijven.’
Ervaringen als deze hebben bijgedragen aan de gereedschapskist die Brandsma in de loop der jaren heeft ontwikkeld. Timing is belangrijk, net zoals de gamechangers, zoals hij ze in zijn boek noemt: het veranderen van doelgroep, onderwerp, positie of toon, of natuurlijk een combinatie van deze vier. ‘Dat zijn in feite vaardigheden om het leiderschap over het midden over te nemen’, legt hij uit. ‘Laat ik een voorbeeld geven. Op een plein in Rotterdam wilde de politie onderzoeken hoe mensen de jaarwisseling hadden beleefd. Dan kun je eenvoudig de usual suspects vinden, de gatekeepers die zich opstellen als vertegenwoordiger van een groep. Maar dan bereik je slechts een deel van de mensen. Ze ontdekten dat een aantal winkeliers veel beter zicht hadden op wat zich had afgespeeld. Die winkeliers stapten niet uit zichzelf naar voren, want die voelden zich klemgezet door de jongeren die daar rondhingen. Maar toen zij hun schroom hadden overwonnen, kwamen pas de echte verhalen naar boven.’
En dan zijn er nog de karakteristieken waaraan het leiderschap vanuit het midden moet voldoen, steevast heel precies geformuleerd. Denk aan een onafhankelijke in plaats van een neutrale benadering, verlangens in plaats van belangen en beeldend vermogen in plaats van analytisch vermogen. ‘Verbeelding betekent dat je in staat bent het verhaal op te tillen. Als je het midden wil terugwinnen, zijn de feiten maar beperkt relevant, zoals we hebben gezien. Je hebt een aansprekend verhaal nodig.’
Stilstaand water
Opmerkelijk genoeg is Brandsma geen verklaard tegenstander van wij-zij-denken. ‘Soms wil je polariseren, soms wil je depolariseren’, zegt hij. ‘Polariseren kan een positief effect hebben als dingen te lang stilstaan. Stilstaand water gaat stinken, toch? Ik heb in Cambodja en Myanmar trainingen gegeven aan mensen die heel graag zouden kunnen polariseren om de dictatuur te doorbreken. In een dictatuur is polarisatie eigenlijk onmogelijk, de oppositie is monddood. Onderdrukking maakt gezonde polarisatie onmogelijk. Kick-Out Zwarte Piet is een mooi voorbeeld van een nuttige polariserende interventie. Daar was sprake van een dilemma: hoe kun je van een oude traditie genieten zonder anderen pijn te doen? Dat probleem is voor een belangrijk deel opgelost, waarna de organisatie zichzelf heeft opgeheven. Het doel is bereikt. In het algemeen ben ik er dus niet tegen. Wel als het om een teveel aan polarisatie gaat en het giftig begint te worden. Je kunt over de beschavingsrand heen kantelen. Dat is niet waar je wil zijn.’
Wie dieper wil begrijpen hoe polarisatie werkt – en vooral hoe je er als leider, professional of bestuurder effectief mee omgaat – vindt in Meesterschap in polarisatie het volledige denkkader en de praktische handvatten van Bart Brandsma. Het boek is uiteraard verkrijgbaar bij Managementboek.
Over Hans van der Klis
Hans van der Klis is freelance journalist. Hij schrijft regelmatig artikelen voor Managementboek.