De huidige AI is niet van ons en niet voor ons. Een heel beperkte groep mensen, met een heel specifiek wereldbeeld, bepaalt hoe en met welke systemen wij dagelijks werken en leven. Die systemen zijn doordrenkt met waarden die vooral passen bij Big Tech in Silicon Valley en veel minder bij Europese publieke waarden zoals gelijkheid, transparantie en democratische controle. Daarbij wordt het huidige AI-debat in Nederland vooral gevoerd vanuit economisch en technologisch perspectief.
vertrekpunt
Tijdens onze gesprekken over AI kwam steeds dezelfde vraag terug: hoe komt het dat we zo weinig andere perspectieven kennen? Dat werd het vertrekpunt voor Niet onze AI: de lezer meenemen in een wereld vol nieuwe smaken. We hebben er in totaal negen uitgewerkt in het boek, van nauwkeurigheid tot bedachtzaamheid, van bescheidenheid tot inclusie, van ecologisch bewustzijn tot digitale weerbaarheid. De smaken vormen samen een rijk palet aan alternatieven. Niet één ervan is dé oplossing, maar tonen dat we veel meer keuze hebben dan we denken. Dat is broodnodig voor een beter gesprek over AI, en voor zinvollere toepassingen ervan.
Hoe wordt technologie menselijker, diverser en ethischer?
De systemen die Silicon Valley bouwt, worden gepresenteerd als universeel toepasbaar, maar werken vooral goed voor mensen die al bevoorrecht zijn. De ontwikkeling van AI gaat niet alleen over technologie en geld, maar ook over macht, ideologieën en fantasieën van de techmiljardairs. Hierover schrijven we in het eerste deel Hun AI.
Over investeringen, races en de techbazen zelf berichten de media maar al te graag. Maar we dienen veel meer aandacht te besteden aan de mensen die niet gezien, herkend of erkend worden door AI-toepassingen, maar die wel concrete gevolgen ervaren. Denk aan studenten van kleur die niet kunnen deelnemen aan online tentamens omdat antispieksoftware hun huidskleur niet herkent. Of aan vrouwen in de bijstand die onterecht werden verdacht van fraude door een vooringenomen algoritme. Of aan ruim twee miljoen Nederlanders die nu al niet goed meekomen in de digitale samenleving, voor wie de komst van AI een nieuwe, extra vorm van stress oplevert. Volgens UvA-professor Sennay Ghebreab doen we dit niet uit altruïsme, maar vooral omdat we anders een keer tegen de muur aanlopen.
anders naar AI kijken
In het tweede deel - ‘Onze AI’ - komen journalisten, ondernemers, wetenschappers en kunstenaars aan bod die op een andere manier naar AI kijken. Filosoof en jurist Judith Zoë Blijden legt in haar onderzoek naar menstruatietracking-apps een fundamenteel probleem bloot. ‘Een gebruiker wordt door Silicon Valley veelal gezien als statisch en gelijksoortig, zonder dat de relatie met de omgeving en anderen daarin wordt meegenomen.’ Haar conclusie is helder: de gebruiker bestaat niet. Er zijn alleen mensen met een grote verscheidenheid aan achtergronden en situaties. Zo roept ze op tot ‘bescheiden AI’: ontwikkelaars die genuanceerder nadenken over de beperkte impact van hun oplossingen, en technologie ontwerpen voor mensen die verweven zijn met hun sociale omgeving.
Onderzoeksjournalist Sahra Mohamed pleit voor iets wat bijna radicaal voelt in een tijd waarin alles steeds sneller moet: vertraging. ‘Er heerst een angst dat je achterloopt als je vertraagt,’ zegt ze. ‘Maar nauwkeurigheid gaat boven snelheid, en dat vereist soms juist vertraging. Want in die vertraging zie je de details die er echt toe doen.’
Welke vragen moeten we stellen voordat we AI inzetten in organisaties of samenleving?
machtsverhoudingen
Princeton-professor Ruha Benjamin stelt dat technologie bestaande machtsverhoudingen weerspiegelt en reproduceert, maar voegt daar ook iets hoopvols aan toe: diezelfde technologie biedt mogelijkheden om die verhoudingen uit te dagen. Dat doet Niet onze AI door andere perspectieven in te brengen, en door in het laatste deel - Jouw AI - een vragenlijst te geven en een stappenplan (met flowchart) te bieden. Het zijn concrete handvatten voor iedereen die bewustere keuzes wil maken rondom AI. Een aantal van de vragen zijn:
- Ben je je bewust van je positie?
- Wat is het probleem? En is AI hiervoor de juiste oplossing?
- Wie wordt buitengesloten of benadeeld als het systeem fouten maakt?
De werkelijke revolutie zit niet in de technologie zelf, maar in wie bepaalt hoe die eruitziet.. De AI van de toekomst hoeft niet ‘hun AI’ te zijn. Die kan en moet veel meer van ons allemaal zijn.
Niet onze AI laat zien dat technologie nooit neutraal is en dat er echte keuzes te maken zijn. Voor professionals, beleidsmakers en organisaties die bewuster willen omgaan met AI biedt het boek scherpe analyses, inspirerende voorbeelden en concrete vragen om andere afwegingen te maken. Nieuwsgierig? Het boek is verkrijgbaar via Managementboek.
Over Laurens Vreekamp
Laurens Vreekamp is journalist, panellid bij Mediaforum (NPO Radio1) en oprichter van de Future Journalism Today Academy. Hij trainde daarmee al meer dan 3000 journalisten, docenten en mediamakers in AI, schreef The Art of AI (2022) en adviseerde de Raad van Europa. Eerder was hij Teaching Fellow bij het Google News Lab en werd hij verkozen tot Docent van het Jaar.
Over Gabriella Obispa
Gabriella Obispa is projectleider AI Ethiek en Recht bij de Nationale Politie en jurist gespecialiseerd op het snijvlak van recht, ethiek en technologie. Ze was docent en mede-ontwikkelaar van de bachelor Applied Data Science & AI aan Hogeschool Rotterdam, waar ze het vak Responsible Technology samenstelde en meer dan 100 studenten bereikte over het belang van verantwoorde AI.