In 2022 werd grensoverschrijdend gedrag van leidinggevenden onderwerp van menig lunchtafel, toen bleek dat (ex-)medewerkers van het succesvolle televisieprogramma De Wereld Draait Door jarenlang werden geïntimideerd, gekleineerd en geschoffeerd. De angstcultuur waarin zij verkeerden resulteerde in burn-out, paniekaanvallen en nachtmerries.
watjes?
Als organisatiepsycholoog en wetenschapper op het gebied van destructief leiderschap zag ik deze onthulling aanvankelijk als iets positiefs. Hoe meer maatschappelijke aandacht er is voor dit thema, hoe makkelijker het bespreekbaar wordt. Mijn eerste positieve reactie sloeg echter al snel om in bezorgdheid toen de ervaringen van (ex-)medewerkers steeds vaker in twijfel werden getrokken. Waarom duurde het zo lang voordat deze mensen zich uitspraken? Waren het geen ‘watjes’ die niet om konden gaan met de druk?
verstikkende werkdynamiek
Die kant moeten we juist niet op. Zulke reacties maken het alleen maar moeilijker om destructief leiderschap aan de kaak te stellen en echte verandering te realiseren. Daarom besloot ik een boek te schrijven waarin ik vijf hardnekkige misvattingen over destructief leiderschap ontkracht. Met dit boek wil ik het begrip van deze verstikkende werkdynamiek vergroten. Het is relevant voor iedereen die dit zelf heeft meegemaakt, het heeft zien gebeuren of het wil helpen voorkomen.
Misvatting 1: weinig mensen zijn bang voor hun baas
Minstens een half miljoen Nederlanders heeft momenteel te maken met agressie van hun leidinggevende. Bovendien is de kans groot dat je in je loopbaan ooit een destructieve leidinggevende tegenkomt. Omdat we destructief leiderschap niet goed herkennen of omdat het in sommige organisaties zo wijdverbreid is dat het gedrag ‘normaal’ is geworden, denken we dat het zelden voorkomt en ons niet zal overkomen.
Misvatting 2: Medewerkers stellen zich aan
De impact van destructief leiderschap wordt nog altijd onderschat. ‘Het is toch maar werk?’ of ‘Dan ga je toch gewoon weg?’ zijn veelgehoorde reacties. Maar de feiten liegen er niet om: destructief leiderschap kan blijvende mentale én fysieke gevolgen hebben. Stress, depressieve klachten, paniekaanvallen, burn-out, slapeloosheid en zelfs suïcidale gedachten komen veel voor. In Frankrijk leidde de giftige werkcultuur bij France Télécom zelfs tot meerdere zelfdodingen.
Misvatting 3: De medewerker lokt het uit
Veel werknemers geven zichzelf de schuld van het destructieve gedrag van hun leidinggevende. Daardoor gaan zij vaak nog harder werken om te bewijzen dat het niet aan hen ligt, om vervolgens te ontdekken dat dit niets oplost. Destructief leiderschap laat zich verklaren door de zogenoemde giftige driehoek: een combinatie van kenmerken van de leidinggevende (zoals een gebrek aan empathie), de werkomgeving (bijvoorbeeld sterk competitief) en omstanders (zoals mensen die meelopen of zich niet uitspreken). Dat betekent dat het iedereen kan overkomen.
Misvatting 4: Je moet er direct wat van zeggen
Zo’n 70 tot 80 procent van de mensen denkt dat zij direct zouden ingrijpen door de leidinggevende te confronteren. In werkelijkheid doet bijna niemand dit, en zelfs als het gebeurt, leidt het vaak niet tot verbetering. Soms wordt het gedrag zelfs erger. Omstanders zonder afhankelijkheidsrelatie met de leidinggevende – zoals collega-leidinggevenden of hoger management – zijn vaak beter gepositioneerd om in te grijpen.
Misvatting 5: Destructief leiderschap is niet op te lossen
Destructief leiderschap creëert angstculturen waarin niemand zich durft uit te spreken en ervaringen van medewerkers regelmatig worden gebagatelliseerd of betwijfeld. Vaak zit het probleem bovendien ingebakken in het systeem: vervang één leidinggevende en het probleem is niet automatisch opgelost. Effectieve aanpak vraagt om een integrale benadering waarin omstanders, vertrouwenspersonen, HR, hoger management, beleidsmakers en wetgevers samen optrekken.
Voor organisaties die hier concreet mee aan de slag willen, bevat mijn boek Bang voor de baas een gratis bijlage met handvatten om paal en perk te stellen aan destructief leiderschap:
Bang voor de baas van Kimberley Breevaart biedt wetenschappelijke inzichten én praktische handvatten voor iedereen die destructief leiderschap wil herkennen, begrijpen en aanpakken. Het boek is bedoeld voor medewerkers, leidinggevenden en organisaties die werk willen maken van een gezonde werkcultuur. Bestel het boek via Managementboek en zet de eerste stap naar een veiligere en menselijkere werkomgeving.
Over Kimberley Breevaart
Kimberley Breevaart is universitair hoofddocent aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en doet onderzoek naar psychologische veiligheid, leiderschap, en mentaal welzijn. Ze geeft regelmatig lezingen en workshops op deze thema's. Naast wetenschapper en docent is ze ook opgeleid vertrouwenspersoon en ze is lid van de conde of conduct commissie van een Europese organisatie van Organisatiepsychologen.