Het publieke domein heeft beginselen van behoorlijk organiseren nodig

Bijna iedereen die in het publieke domein werkt, wil iets waardevols doen voor de samenleving en zet zich daar dagelijks voor in. Dat levert veel goeds op. Maar er gaan ook dingen mis. De burger is dan de dupe. Het vertrouwen in de overheid en degenen die daar werken loopt deuken op. Vaak klinkt dan de schuldvraag en volgen beleidsaanpassingen, zonder echt te doorgronden waardoor het misging. Oorzaken in de organisatie blijven vaak buiten beeld. In ons boek pleiten wij daarom voor meer aandacht voor behoorlijk organiseren.

Organiseren als blinde vlek

Behoorlijk organiseren lijkt soms wel de collectieve blinde vlek in het publieke domein. In ons werk komen wij die blinde vlek op veel manieren tegen. Bij bestuurders, die onvoldoende beseffen dat besturen óók verantwoordelijkheid voor behoorlijk organiseren met zich meebrengt. Bij oprecht betrokken politici en beleidsmedewerkers, die - als blijkt dat ingezet beleid niet de gewenste resultaten oplevert - bijna reflexmatig de oplossing zoeken in nieuw beleid of ingrijpende structuur- en cultuurwijzigingen. Bij medewerkers die waarnemen dat er dingen misgaan, maar daarvoor geen gehoor krijgen bij het management omdat er geen gedeelde taal en kaders zijn voor ‘goed organiseren’. Die blinde vlek veroorzaakt veel onnodig ongemak en schade.

Normatief kader

De algemene beginselen van behoorlijk bestuur en diverse governancecodes zijn gemeengoed. Deze normatieve kaders richten de aandacht en faciliteren het gesprek binnen organisaties en daarbuiten over wat er van bestuur mag worden verwacht. Een dergelijk normatief kader zou er ook moeten zijn als het gaat om behoorlijk organiseren in het publieke domein. Immers: daar wordt met publieke middelen - van ons allemaal - gewerkt aan maatschappelijke doelen die via democratische besluitvorming zijn vastgesteld.

Een andere manier van kijken naar organiseren

Toen wij daarnaar op zoek gingen, ontdekten we echter dat er geen algemene beginselen van behoorlijk organiseren zijn gedefinieerd. Zowel in gesprekken met wetenschappers, bestuurders, managers en collega’s als in de literatuur merkten wij dat nadenken over beginselen een andere manier van kijken naar organiseren veronderstelt. Een manier van kijken die veel basaler is dan de benaderingen, theorieën en zelfs de taal over organiseren die we doorgaans aantreffen.

Onder organiseren verstaan wij: ‘het bundelen van krachten en energie om een opgave te realiseren’. Daarmee beperken we het kijken niet tot structuur, cultuur of ‘de organisatie’ als systeem. We ontdekten dat juist deze manier van kijken nodig is om algemene beginselen van behoorlijk organiseren te kunnen herkennen.

Mieren als beeld van methodologisch individualisme

Als je organiseren opvat als het bundelen van krachten en energie om een opgave te realiseren, dwingt dat je om altijd tot op het niveau van menselijke afwegingen en gedrag te kijken bij het analyseren van wat er misgaat - én bij het organiseren van wat juist goed gaat.

Dit methodologisch individualisme voorkomt dat het blijft bij wat Sheila Sitalsing treffend ‘krabben aan de buitenkant’ noemt. Het voorkomt ook dat er te snel naar oplossingen wordt gegrepen zonder eerst echt te begrijpen waarom het misging. De mierenhoop op de cover van het boek symboliseert dat bewegingen en resultaten van een organisatie altijd de optelsom zijn van individuele gedragingen.

Elf beginselen

In Behoorlijk organiseren beschrijven wij elf algemene beginselen als samenhangend kader voor behoorlijk organiseren in het publieke domein. Geen afvinklijstje of recept dat automatisch tot succes leidt, maar perspectieven waarmee bestuurders, managers en adviseurs hun keuzes beter kunnen doordenken en verantwoorden. Dat vraagt om voortdurende afwegingen én om oog voor ontwikkelingen binnen en buiten de organisatie.