‘We hoeven echt niet af te zakken tot digitale kolonie van de VS of China’

Waarom open je jouw boek met de vraag of we vandaag de dag nog optimistisch kunnen zijn?

Omdat die vraag steeds nadrukkelijker bij me opkomt. Is er in deze tijd van geopolitieke waanzin en wereldwijde wanorde nog wel plaats voor een positieve visie? Zelf werd ik de laatste jaren steeds pessimistischer over Europa. Maar dat is dit jaar opeens gekanteld, want Europa is op zijn sterkst nu de druk toeneemt. Amper één dag nadat Trump begin maart de militaire steun aan Oekraïne stopzette, lanceerde Ursula von der Leyen het Rearm Europe-initiatief. Een concreet plan, inmiddels omgedoopt tot Readiness 2030, voor een nieuwe Europese veiligheidsarchitectuur. Met een kostenplaatje van achthonderd miljard euro voor de noodzakelijke herbewapening van Europa. Of neem Duitsland, altijd voorzichtig met overheidsuitgaven: dat versoepelt opeens de schuldenrem en maakt maar liefst vijfhonderd miljard vrij voor in­vesteringen in defensie, infrastructuur en transitieprojecten. Kortom, onder druk kan veel vloeibaar worden. Dat stemt optimistisch.

Je wilt met dit boek ‘op zoek naar een sterk Europa in de nieuwe wereldorde’. Waarom?

Omdat we anders steeds zwakker worden, ten opzichte van met name de VS en China. Ik wil mensen aanzetten tot transitiedenken. Hen de mogelijk­heden laten zien die Europa wel degelijk heeft om succesvol te concurreren met andere regio’s. Kortom, kunnen we in Europa op­nieuw zelf de regie nemen over onze toekomst en kunnen we dat op een positieve manier doen?

Europa moet volgens jou het huidige systeem op de schop nemen. Vandaar die prikkelende boektitel Fuck the system?

Die titel is een reactie op alle geluiden die ik om me heen hoor. Er is in Europa over een breed front toenemende kritiek op politici, op taaie bureaucratie, op te hoge belastingen, op de kwaliteit van onderwijs, op slechte zorg, en ga zo maar door. Men vindt dat het systeem niet meer deugt. En dus: fuck the system! Het lijkt mij verkeerd om het systeem weg te gooien, we moeten binnen het systeem op zoek naar een betere werking. Burgers die zich laten opzwepen door populistische slogans (‘alles op de schop’) beseffen niet dat je een complex systeem als de liberale democratie in Europa, niet zomaar kunt afdanken zoals je met een product of startup zou doen. In mijn visie willen mensen geen beter systeem, ze willen een ánder systeem. Maar ja, hoe dat dan eruit moet zien, weten we nog niet.

Veel chagrijn en gemopper, maar ondertussen zijn de 450 miljoen inwoners van de EU de rijkste consumenten ter wereld...

Ja, dat is toch paradoxaal? Europeanen leven veel minder boven hun stand dan de doorsnee Amerikaan. Ze lenen niet als gekken, hebben gemiddeld drie keer meer spaargeld, spelen minder op de aandelenbeurs dan Amerikanen en zijn vaker eigenaar van een eigen woning. Europeanen staan er economisch helemaal niet slecht voor, terwijl we die welvaart ook nog ‘ns combineren met een ongeëvenaard niveau van welzijn en zorg. Maar we zien dat niet, ik heb het idee dat we onszelf met z’n allen in de put praten.

Wat zie jij momenteel als de grootste geopolitieke risico’s?

Ik denk dat het grootste risico momenteel is dat we afzakken tot een digitale kolonie van de VS of China. Daarnaast zijn we voor onze energievoorziening veel te afhankelijk van andere regio’s. En de defensie van Europa is nog steeds zwak.

Hoe kan Europa die achterstand op IT-gebied verkleinen?

Een van de mogelijkheden is om datgene te kopiëren waarin anderen beter zijn geworden dan wij. Volgens het motto ‘beter goed gejat dan slecht gevonden’. Ik noem dit copy-back, het kopiëren van diensten en producten die we oorspronkelijk zelf hadden bedacht, denk aan Skype, Deezer, TomTom en Hyves. Al deze Europese innovaties zijn weggeconcurreerd of opgekocht door Amerikaanse bedrijven om hun eigen innovaties te versnellen. Via copy-back kopiëren we doelgericht wat elders succesvol is gebleken, om dit vervolgens te verbeteren en af te stemmen op Europese wensen. Zo kunnen we komen tot unieke producten en innovaties die wereldwijd koploper zijn.

We zien nu ook initiatieven om te werken aan een onafhankelijke Europese IT-infrastructuur.

Ja, maar dat valt maar weinig mensen op. Laatst gaf ik een lezing voor een publiek van technologie-verantwoordelijken bij Vlaamse overheden en grote publieke organisaties. Ik vroeg, wie van jullie kent de Eurostack? Vijf mensen in de hele zaal staken hun hand op. Dus al die decision makers hadden nog nooit gehoord van dit grootschalige initiatief van Europese politici, bedrijven en wetenschappers. Een initiatief om de Europese digitale soevereiniteit te vergroten door het opbouwen van een eigen digitale infrastructuur. Denk aan investeringen in halfgeleiders, cloud computing en kunstmatige intelligentie. Er gebeurt al heel veel in het kader van Eurostack. Zo is een van de voorstellen de invoering van een ‘Buy European Digital Act’. Die moet ervoor zorgen dat tegen 2030 minstens de helft van alle publieke cloudaanbestedingen naar betrouwbare Europese providers gaat.

Je lanceert in Fuck the system, en andere slechte ideeën voor de toekomst een zogenaamde Media Eurostack. Wat is dat?

Dat is mijn plan om de controle over onze bericht­geving en informatiestromen terug te pakken. Het vertrouwen in traditionele media en journalisten staat op een historisch dieptepunt. Daarmee verliezen we een cruciaal filter in de informatiestroom. En een kritische waakhond die machthebbers scherp houdt en eventuele misbruiken aan het licht brengt. Sociale netwerken worden steeds machtiger, zijn een commerciële bedreiging voor klassieke media. En ze spelen een grote rol in de radicalisering en polarisering van onze samenleving. Sociale media zijn aandachtmachines waarbij de algoritmes zijn afgestemd om emotionele boodschappen te priorite­ren en meer aandacht te geven. In de VS krijgen al meer dan 54 procent van de mensen hun nieuws enkel nog via sociale media… dat is een gevaarlijke ontwikkeling.

Maar wat kunnen we daar concreet aan veranderen?

Ik verken in mijn boek de mogelijkheden om via een copy-back strategie de macht over onze sociale media terug te kunnen pakken. Ik noem dat met een knipoog ENAF (het is ‘genoeg’ geweest), de ‘European Network Architecture Foundation’. We kunnen via reverse engineering bestaande en populaire functies van pakweg Facebook, You­Tube, Instagram of WhatsApp nabouwen. Maar zo’n platform zou meer moeten bieden dan een kopie van deze belangrijkste Amerikaanse platformen. Het zou bijvoorbeeld functionaliteiten moeten verenigen die nu versplinterd zitten bij verschillende aanbieders: beta­lingen, reserveringen, taxi-services, shopping, centrale login enzovoort. Belangrijk is dat hierbij gebruik wordt gemaakt van open standaarden. Laat gebruikers hun eigen gegevens en netwerk meenemen en zo controle houden over hun eigen data. Bouw een consortium van Europese mediabedrijven die hiermee aan de slag gaan.

Om positief te eindigen, waar is Europa al wél ver in?

De VS en China blinken uit in consumentgerichte innovaties zoals apps, platformen en gadgets, maar Europa is echt sterker in deeptech, duurzaamheid en gereguleerde innovatie. Bedrijven zoals ASML, Airbus en BioNTech staan wereldwijd aan de top in res­pectievelijk chipfabricatie, luchtvaart en medische technologie. En in domeinen zoals windenergie of circulaire economie loopt Europa ook voorop, zeker nu de VS afhaakt. Innovatie is minder luidruchtig in Europa, maar in mijn ogen wel robuuster en meer verweven met maatschappelijke waarden.