‘Dialoog is een verrijking van je repertoire’

Als student stortte u zich al op het debat, op een nogal competitieve manier. Wie het debat won, had het gelijk aan zijn zijde, dacht u destijds. Wanneer is daar verandering in gekomen?

Dat kan ik precies vertellen, want dat is een doorslaggevend moment in mijn professionele ontwikkeling geweest. In 1998, in het begin van mijn carrière, adviseerde ik Ikea en was ik aanwezig bij de opening van de nieuwe vestiging in Duiven. Buiten was er een protest tegen kinderarbeid. Ik was nog gefocust op het neerzetten van de kernboodschap, van de waarheid van de klant. Samen met de latere CEO van Ikea, Anders Dahlvig, keek ik naar buiten, en op zeker moment verzuchtte hij: ‘Ons probleem is niet dat zij ons niet begrijpen, ons probleem is dat wij hén niet begrijpen.’

Dat was voor mij echt een Paulusmoment, een moment van serieus inzicht. Tot die dag was ik vooral onder de indruk van Henry Kissinger, die eens de perskamer van het Witte Huis binnenwandelde en vroeg: ‘Wie heeft er nog vragen bij mijn antwoorden?’ Heel geestig, maar niet meer van deze tijd.

In feite gaat Van debat naar dialoog over de manier van omdenken waarmee ik door Dahlvig in aanraking kwam. Het gaat over kantelen, over het wisselen van perspectief. Natuurlijk is een dialoog niet altijd zinvol, soms moet je gewoon even je punt maken en het debat zoeken, maar het is een belangrijk instrument. En er zijn niet veel boeken over geschreven. Een dialoog kunnen voeren maakt je communicatierepertoire veel rijker.

Nu pleit u voor iets heel anders: waarderend communiceren. Is dat wel mogelijk in tijden van polarisatie? Hoe gaat dat kantelen in zijn werk?

Dat begint bij niet stigmatiseren. Het is belangrijk de mensen achter de mening te blijven zien en niet meteen te oordelen, maar eerst te onderzoeken. In plaats van te proberen anderen te overtuigen, is het veel zinvoller eerst te verkennen waarom zij een bepaalde mening zijn toegedaan. Je probeert te leren.

Dat blijkt heel goed te werken. Opdrachtgevers schakelen ons bij de Reputatiegroep regelmatig in wanneer zij vastzitten of te maken hebben met een potentieel conflict. Wanneer je je in zo’n situatie opstelt als een alwetende organisatie, en ervan uitgaat dat je alles beter weet, zul je niet nader tot elkaar komen. Het concept van de lerende organisatie, die ook bereid is iets op te steken van anderen, werkt veel beter. Denk maar aan Galileï, toen de kerk niet bereid was aan te nemen dat de zon niet om de aarde draait maar andersom.

Het is beter om je eigen denkbeelden continu kritisch onder de loep te nemen en indien nodig bij te stellen. In communicatie gaat het vaak over de vraag of een interview goed is verlopen, of over de vraag of een campagne er goed uitziet. Ik denk dat we er veel fundamenteler naar moeten kijken. Het is veel belangrijker te onderzoeken wat onze assumpties zijn en hoe wij naar de wereld kijken. We moeten op zoek naar onze blinde vlekken.

U reikt allerlei instrumenten aan om meer begrip te kweken voor de ander. Trage vragen, de tussenruimte, het derde perspectief, hoop. Moet je die in samenhang gebruiken?

Dat hangt af van de situatie. Het idee van het derde perspectief komt voort uit een analyse van verschillende praktijkvoorbeelden, van de terugkeer van de wolf en het debat over verduurzaming tot de discussie over Zwarte Piet. Voordat je met een communicatievraagstuk aan de slag gaat, moet je eerst bedenken welke vooroordelen je zelf hebt. Hoe kijken we zelf naar de betreffende situatie? Drie jaar geleden was Amerika nog onze beste bondgenoot, en nu denken we: wat moeten we van Amerika vinden? Tien jaar geleden vlogen we zonder problemen de hele wereld over, nu proberen we onze vliegreizen te beperken. Het kan heel nuttig zijn om zo na te denken.

Wat betekent waarderend communiceren dan? In het woord ‘waarderend’ zit ook een oordeel.

Als je vanuit het debat denkt, of vanuit normerend communiceren, waarbij je duidelijke grenzen stelt, kun je in een negatieve spiraal terechtkomen. Dan draai je jezelf vast in een mening. Bij waarderend communiceren ga je kijken naar de mens achter de mening. Je probeert jezelf een open houding aan te meten, waardoor je de dialoog met een zekere onbevangenheid kunt aangaan. Dat is geen eenvoudige opdracht, dat besef ik.

U schrijft dat waarderend communiceren vraagt om openheid, geduld en een zekere mate van nederigheid. Zijn dat geen eigenschappen die je al van jongs af aan moet aanleren?

Zeker. Nederigheid wordt vaak gezien als jezelf klein maken. Maar nederigheid begint met respect en respect gaat over het zien van de ander en daarop kunnen reflecteren. Ik vind nederigheid als basishouding heel mooi. Ik heb respect voor mensen die ondanks hun grootsheid toch heel nederig zijn gebleven. Ik denk ook dat je met de dialoog vanuit een zekere nederigheid positieve invloed kunt verwerven.

Dat las ik. U was ook positief over de manier waarop Mark Rutte Donald Trump tegemoet trad.

Iedereen heeft daar een mening over, maar het werkt wel. Kill him with kindness, zal Rutte hebben gedacht. Hij haalt hem naar zich toe. Hij heeft geen andere keuze, want hij moet de NAVO in leven houden. Je moet in gesprek blijven.

Aan het slot komt u terug op polarisatie. Denkt u daar een antwoord op te hebben gevonden?

Polarisatie is naar mijn idee ook een uiting van het doorgeslagen individualisme in de samenleving. De moed opbrengen in dialoog te gaan, en een andere manier van met elkaar communiceren te zoeken, is volgens mij de eerste randvoorwaarde om betere ontmoetingen te hebben en elkaar beter te leren kennen. Het gevolg is dat je samen door kunt. In die zin heb ik Van debat naar dialoog geschreven als oplossing voor alle problemen in de samenleving.

Een lezeres vertelde mij dat ze de passage over Antoine Leiris zo mooi vond. Leiris is bij de aanslag op de Bataclan zijn vrouw verloren en schreef er een boek over, waarin hij zich ook richtte tot de moordenaars. Mijn haat krijgen jullie niet, schreef hij. Als je blijft hangen in je eigen woede, redeneerde hij, dan blijf je het slachtoffer. Dat weigert hij. Dat gaat over veel meer dan over communicatie alleen: het gaat over hoe je je verhoudt tot jezelf. Ik heb daar veel bewondering voor. Voor mij is dat echte wijsheid.