Als dingen, gedrag en culturele gewoonten lange tijd zijn zoals ze zijn, lijkt het onwaarschijnlijk dat daar ooit verandering in komt. Toch zijn er in de geschiedenis doorlopend kantelpunten geweest: plotse veranderingen die achteraf heel logisch leken. Marten Scheffer heeft zijn hele loopbaan kantelpunten onderzocht, in de biologie en in gedrag. In De kanteling beschrijft hij de theorie en zoomt in op de actuele dynamiek die tot kantelpunten kan leiden. Een goed antropoceen is een van de mogelijkheden.
Kantelpunten
De afschaffing van de slavernij, het einde van het inbinden van vrouwenvoeten in China en recentelijk het rookverbod: het zijn allemaal voorbeelden van kantelpunten. Er was een sterke dynamiek die de bestaande situatie in stand hield. Maar toch werd het systeem gaandeweg instabieler. Het werd kwetsbaar voor verstoringen. De krachten die tot verandering leidden, kregen de overhand. In korte tijd leek het oude vreemd en onwenselijk. Dat wil niet zeggen dat een kantelpunt altijd tot een gewenste, nieuwe veerkrachtige status quo leidt. Er kan ook een kwetsbare status quo ontstaan. Na de Franse Revolutie volgde een gewelddadige periode waarin de autocraat Napoleon de macht kon grijpen.
Verandering in onze tijd
Scheffer is een systeemwetenschapper die thuis is in tal van werelden. Hij heeft een Spinozaprijs gewonnen met zijn werk in de ecologie. Daarna gaf deze prijs hem de ruimte om onderzoek te doen naar maatschappelijke thema’s waarin het gedrag van mensen centraal staat. Waarom blijven we hangen in ons gedrag? Waarom gebeurt er zo weinig en hoe kan dat veranderen? Scheffer geeft een uitgebreide beschouwing van de huidige tijd. Een van de thema’s waar hij en zijn onderzoeksgroep onderzoek naar hebben gedaan, is de verschuiving van rationaliteit naar intuïtie. Trendanalyse via Google laat zien dat daar iets gaande is. Als speculatief antwoord noemt hij een aantal mogelijke verklaringen, maar hij daagt je als lezer vooral uit om zelf je hypothese te formuleren.
Andere grote onderwerpen waarop hij in gaat, zijn het politieke tij, de opkomst van het neoliberalisme, het verval van de democratie, de populistische tijdsgeest en de aanhoudende xenofobie. Maar hij geeft ook ruimte aan meer bemoedigende trends, zoals de steun voor klimaatactie en het feit dat mensen vooral gemotiveerd worden door hoe we de aarde aan onze (klein)kinderen willen achterlaten.
Systeembeschrijving van veranderingskrachten
Vanuit zijn analyses van de huidige tijd heeft Scheffer een systeembeschrijving gemaakt van de krachten die van invloed zijn op hoe de toekomst eruit zal zien. Een aanzienlijk deel van de trends gaat over een aarde die in verval is: klimaatverandering, verlies van ecosystemen, conflicten en ga zo maar door. Tegelijkertijd zien we een sterke machtsconcentratie, die te maken heeft met neoliberalisme en individualisme.
Beide krachten dragen bij aan verval in de samenleving, waardoor populisme kan opkomen, angst voor vreemdelingen groeit en onze mentale gezondheid steeds meer op de proef wordt gesteld. Maar beide kunnen ook leiden tot meer samenwerking, een sterke klimaatbeweging, hoop en vertrouwen, en experimenten ter versteviging van de democratie.
Die mogelijke toekomsten
Scheffer ziet drie opties. De mislukte wereld, waarin trends als gevaarlijke draaikolken een toekomst van oorlog en vernietiging in gang zetten - daarover worden de kranten vol geschreven. Scheffer zelf put hoop uit een goed antropoceen, waarin mensen met een bescheiden voetafdruk op een zorgzame en ontspannen manier samenwerken aan democratisch en ecologisch herstel.
Dan is er nog de optie van ‘tijd kopen’, waarin het goede allemaal wat langzamer gaat, maar niet onmogelijk is. Scheffer refereert aan inspirerende toekomstbeelden, zoals die uit het veelbesproken sciencefictionboek van Kim Stanley Robinson, Het ministerie van de toekomst. Zo’n verhaal geeft mensen woorden en beelden voor wat er nodig is om de klimaatcrisis het hoofd te bieden.
Loskomen van de onzichtbare wurgende hand
Dat goede antropoceen komt er niet vanzelf. De tegenkrachten kunnen sterk zijn. Je vindt ze in de manier waarop gevestigde partijen twijfel zaaien door de wetenschap in diskrediet te brengen of door onjuiste informatie te verspreiden en verwarring te zaaien. Elke oplossing wordt gezien als een te simpele voorstelling van een complexe situatie. Angst zaaien is een andere vertragingstechniek, evenals greenwashing.
Maar we hoeven ons niet te laten gijzelen door deze onzichtbare wurgende hand. We kunnen de sneeuwbal laten rollen. Sociale normen zijn wel vaker gekanteld. Binnen onze democratische samenleving kunnen we tegendruk geven, bijvoorbeeld door mee te doen aan protestbewegingen. Of door vanuit ons werk - bij overheden of bedrijven - te werken aan initiatieven die het goede antropoceen dichterbij brengen.
In het onderwijs kunnen leerlingen en studenten worden voorbereid op hun rol in een veranderende wereld. En uiteraard kun je in de wetenschap, Scheffers wereld, verandering op gang helpen. Kunstenaars en schrijvers, zoals Robinson, zijn bij uitstek in staat om mensen beelden te geven van hoe zo’n toekomst eruit kan zien. Met duizenden duwtjes kan het kantelen in gang worden gezet.
Maatschappelijke verandering is onvermijdelijk naarmate het systeem minder stabiel wordt. De vraag is niet óf het systeem gaat kantelen, maar wanneer en naar welke toestand. Scheffer leert je in De kanteling om de signalen te zien en geeft handvatten om zelf bij te dragen aan een positief kantelproces.
Over Freija van Duijne
Freija van Duijne was van 2013 tot 2018 voorzitter van de Dutch Future Society. Zij heeft meer dan tien jaar werkervaring als toekomstverkenner en strateeg in diverse overheidsorganisaties. Freija werkt vanuit haar bedrijf Future Motions en geeft trainingen en lezingen op gebied van toekomstverkennen.