Het grootste probleem van deze tijd is de teloorgang van onze democratie. Mark Lievisse Adriaanse laat in Wat iedereen aangaat zien dat die afbraak van onze democratie al heel lang gaande is. En hij gaat op zoek naar mogelijkheden voor een alternatief, terwijl politici, analisten en wij burgers nauwelijks geloven dat er überhaupt een alternatief bestaat dat nog in essentie ‘democratisch’ genoemd mag worden.
Opkomend autoritarisme, dominantie van de techbedrijven, macht van de banken, krachtige lobby’s van grote ondernemingen, afbraak van de rechtsstaat, de vrije markt die de macht van de politiek overneemt: het komt allemaal voorbij.
Drie delen
De auteur beschrijft in drie delen de neergang van de democratie en reikt een mogelijk medicijn aan, zoals dit op de achterflap wordt uitgedrukt.
In deel 1 staat de verschuiving van de macht naar grote bedrijven, financiële markten en techbedrijven centraal. In deel 2 het verdwijnen van het conflict uit de politiek door de opkomst van het zowel door rechts als links omarmde neoliberale denken. Consensus en eensgezindheid werden de maat voor succes.
In deel 3 wordt duidelijk dat die tijd voorbij is. Het conflict is weer volop aanwezig, zowel in de politieke arena als in de samenleving als geheel. Vooral de opkomst van het populisme heeft hieraan bijgedragen, temeer daar de gevestigde politieke partijen geen duidelijk en coherent antwoord hadden op dit, soms extreme, populisme.
terugtredende overheid
Waar voorheen de overheid de aanjager was van de publieke welvaart, moest dit vanaf de jaren negentig door de vrije markt worden gerealiseerd, met een ondertussen ‘terugtredende overheid’. Maar we kunnen nu constateren dat die ‘vrije markt’ dit alleen kan doen met een sterke overheid die de randvoorwaarden bewaakt. En de democratie, wij dus, heeft steeds minder invloed op wat zich tussen overheden en lobbyisten, zowel op nationaal als op Europees niveau, allemaal afspeelt.
kantelpunt
De auteur ziet de recessie van 2008 als een kantelpunt, gevolgd door de opkomst van Trump. Hij formuleert dit in termen van bliksemflits (2008), donderslag (verkiezing Trump in 2016) en inslag (2024, zijn herverkiezing). Daardoor is de oude politiek-economische ordening van het neoliberalisme gebroken en zal deze ook niet meer herstellen.
Wat nu dan? Hoe moet een betere democratie eruitzien? Daarover gaat het laatste hoofdstuk van deel 3, getiteld Wat iedereen aangaat, moet door iedereen besloten worden.
democratisch populisme
De auteur bepleit een democratisch populisme tegenover een autoritair populisme en het technocratisch liberalisme. Hij noemt dit het democratiseren van de politiek. Dit betekent onder meer dat politieke partijen niet minder, maar juist meer moeten polariseren, maar dan wel op waarden, ideeën en ideologie. Politiek soeverein zijn noemt de auteur dit: het ideologisch conflict niet schuwen.
Vervolgens gaat het over het democratiseren van de economie: de zeggenschap die we als samenleving beter niet in handen moeten leggen van financiële markten, zoals water, energie, zorg, wonen en onderwijs. Ook pleit hij voor het afremmen van de globalisering, het kleiner maken van grote bedrijven, het leggen van meer macht bij werknemers en het onttrekken van techplatforms aan enkele superrijke individuen.
Met name in dit laatste hoofdstuk wordt duidelijk dat de diagnose van Lievisse Adriaanse aanzienlijk sterker is dan de remedie. Wat mij betreft bevat die diagnose overigens niet zoveel nieuwe inzichten, hoewel de auteur die prima beschrijft en op een rij zet. Maar zijn remedie bevat naar mijn smaak te veel wensdenken, beschrijft vooral oplossingsrichtingen en biedt slechts weinig concrete oplossingen. Van de ondertitel van zijn boek Hoe de democratie wordt afgebroken en hoe we haar vernieuwen maakt de auteur het tweede deel niet waar. Jammer.
Over Teun van Aken
Dr. Teun van Aken is zelfstandig gevestigd organisatieadviseur en managementtrainer te Culemborg. Het gaat in organisaties altijd om resultaten bereiken met mensen. Dit was ook het leidmotief in zijn laatste twee publicaties. Van Aken is (co)auteur van een groot aantal artikelen en boeken.