Onlangs keek ik naar de wekelijkse persconferentie van de minister-president. Interessant ritueel. Wat je ziet en hoort is dat journalisten om beurten het vuur opstoken, met lastige vragen, provocatieve suggesties, pogingen om de premier uit zijn tent te lokken of mogelijke scheuren in zijn coalitie bloot te leggen. Hij op zijn beurt doet zijn best om elke vraag met respect te behandelen, af te bakenen wat hij wel en niet kwijt wil, en tegelijk het beeld op te roepen dat alles onder controle is. Het is een spel van retoriek en politieke handigheid, het handwerk van de democratie.
tegenspraak
Tegelijk is het als gesprek een fiasco. De sfeer is van meet af aan antagonistisch, het gaat om tegenspraak, niet om samenspraak; om ter verantwoording roepen, niet om verbinding creëren. De toon is die van vliegen afvangen, niet van ideeën onderzoeken. Politiek is strijd, haar taal is het debat. Hoe vaak journalisten en politici ook roepen dat we ‘dialoog’ nodig hebben, zelf komen ze meestal niet verder dan debat en discussie.
Debat en dialoog
Retorica en dialectica, debat en dialoog, zijn elkaars tegenhangers. Het waren vanouds aparte disciplines in de vrije kunsten, de ‘artes liberales’. De eerste gaat over pleiten, betogen, een standpunt verdedigen tegen bezwaren. De tweede gaat over onderzoeken, een kwestie vanuit verschillende perspectieven bekijken en afwegen. Pleiten is splijten, onderzoeken is verbinden. De een is gericht op oordelen, de ander op opschorten van oordelen. De eerste is de kunst van de redenaar, de tweede die van de filosoof. De meeste mensen zijn goed in beweren en iets staande houden. En ze zijn slecht in het tweede, vragen stellen, onderzoek op gang brengen.
verbinding
In de praktijk heb je beide gespreksvormen nodig. Elke organisatie of gemeenschap bestaat uit mensen die zich verbinden rond een idee. Dat vereist twee dingen, een helder idee en voldoende verbinding. Om die tot stand te brengen moet je soms pleiten, soms onderzoeken. Vaak schort het aan dat laatste. Veel mensen kunnen alleen maar pleiten en debatteren. Er zijn er niet veel die daadwerkelijk dialoog op gang kunnen brengen. Dialectiek, het vermogen om vruchtbare dialogen te voeren over richtinggevende ideeën, is bij veel mensen slecht ontwikkeld.
Filosofie
Socrates was een virtuoze dialecticus. Hij kon als geen ander verbinding scheppen en ideeën scherpslijpen zonder te vervallen in debat en discussie. Stel je eens voor dat journalisten en politici dat konden. Zou dat het vertrouwen in de politiek niet sterk vergroten? En stel dat we in organisaties niet alleen zouden pleiten en discussiëren, maar een cultuur van reflectie en dialoog ontwikkelen. Zou dat er niet voor zorgen dat werk veel meer bijdroeg aan ‘het goede leven’?
‘Daar hebben wij bij ons geen tijd voor,’ hoor je dan vaak. Maar het is in werkelijkheid geen kwestie van tijd hebben. Het is een kwestie van weten hoe je dat doet. Het draait om competentie in dialectiek. De grote vraag is: wie heeft die competentie in huis?
Dialoogtechniek
Gelukkig komen er steeds meer boeken op de markt die, op basis van eigen ervaring en onderzoek, beschrijven hoe je deze complexe vaardigheid in de praktijk kunt ontwikkelen en daadwerkelijk inzetten. Eén boek dat eruit springt in dit domein is Dialoogrevolutie – De weg naar gedeeld moreel leiderschap, van Jindra Kessener en Rens van Loon. Daar beschrijven de auteurs in detail hoe de toepassing van dialogische technieken in de praktijk verloopt, wat de valkuilen zijn, welk gedrag en welke houding vereist zijn om tot gezamenlijk nadenken te komen. Het boek is speciaal gericht op mensen in een leiderschapspositie, van wie je mag verwachten dat ze zowel retorisch als dialectisch vaardig zijn.
Het ontbreekt in de literatuur niet aan vergezichten en theoretische beschouwingen over dialoog. Er zijn veel goedbedoelde, meer of minder filosofische analyses van te vinden. Dit boek onderscheidt zich doordat het praktijk ademt. Het is gebaseerd op daadwerkelijke en langdurige toepassing van dialectiek. Wil er in een organisatie een cultuur van reflectie kunnen ontstaan, dan moeten er mensen komen die daarvoor de vereiste competenties in huis hebben. Mensen met voldoende dialectisch vermogen. Mensen die in staat zijn in lastige situaties vruchtbare gesprekken en gezamenlijk onderzoek tot stand te brengen. Mensen die de gereedschapskist aan reflectieve technieken, die sinds Socrates’ optreden zo’n belangrijke rol in de geschiedenis van de filosofie heeft gespeeld, effectief kunnen hanteren in hun werk in organisaties en gemeenschappen. Daar is Dialoogrevolutie – De weg naar gedeeld moreel leiderschap, van Jindra Kessener en Rens van Loon onmisbaar voor.