Er zijn managementboeken die je uitleest, dichtklapt en weer vergeet. En er zijn boeken die je dwingen om af en toe stil te vallen. Leuk is anders van Annemarie Mars behoort zonder twijfel tot die laatste categorie.
Wat mij betreft is dit verplichte kost voor zowel opdrachtgevers als adviseurs. Voor opdrachtgevers omdat het helpt om, ook tijdens spanning, weerstand en gedoe, met meer zekerheid aan het stuur te blijven. Voor adviseurs omdat het je voortdurend confronteert met een fundamentele vraag: voor wie ben je eigenlijk bezig?
Want dagelijks kan het schuren in de stuurhut. Wie houdt het stuur werkelijk vast? Wie bepaalt de koers? En wat gebeurt er als adviseurs, leidinggevenden of opdrachtgevers ongemerkt elkaars rol gaan overnemen? Juist daar ontstaan de giftige situaties die Mars feilloos weet bloot te leggen.
Inzicht en balans
Wat dit boek sterk maakt, is dat Mars nergens vervalt in simpele antwoorden. Ze schrijft voortdurend over balans. Wanneer is iets effectief en wanneer slaat het door? Wanneer praat je mensen de put in en wanneer spaar je ze juist te veel? Ze maakt de lezer bewust van woorden als overtuiging en urgentie, begrippen die iedereen tegenkomt die probeert iets te veranderen in organisaties.
Een passage die mij persoonlijk diep raakte, gaat over het belang van inzicht:
‘Inzicht in oorzaken is beter dan geen inzicht. We hebben het verstand nodig om ze zo goed en zo kwaad als het kan te vinden, zodat we onderscheid kunnen maken in beïnvloedbare en niet-beïnvloedbare oorzaken, tussen grondoorzaken en symptomen, en tussen oorzaken in de organisatie en in gedrag. Dat denkwerk is de corebusiness van het verstand.’
Die woorden sloegen bij mij in als een bom. Het raakt de essentie van mijn eigen werk als arbeids- en organisatiedeskundige, waarin ik dagelijks onderzoek doe naar grondoorzaken van werkstress, psychosociale arbeidsbelasting en organisatievraagstukken. Juist het onderscheid tussen symptomen en structurele oorzaken is cruciaal. Te vaak blijven organisaties hangen in interventies aan de oppervlakte, terwijl de echte oorzaak onaangeraakt blijft.
reflectie
Af en toe moest ik het boek letterlijk even neerleggen. Bijvoorbeeld bij de passages over ‘nee’ zeggen. Het boek nodigt uit tot reflectie, ook op je eigen handelen. Er was zelfs een moment waarop ik kort in verwarring raakte: Mars wijst een ‘leugentje om bestwil’ af, terwijl ze tegelijkertijd erkent dat het soms effectief kan zijn. Maar juist dat ongemak maakt het boek interessant. Het gaat niet om simpele goed-foutschema’s, maar om professioneel bewustzijn.
Sterk vond ik ook haar waarschuwing rondom het woord moeten. Mensen kunnen ‘ja’ zeggen en ondertussen leeg gedrag vertonen. Mars rekent af met de naïviteit dat instemming automatisch commitment betekent. Kijk niet alleen óf mensen ja zeggen, maar vooral hoe ze dat doen.
verplichte literatuur
Hoofdstuk 14 zou wat mij betreft verplichte literatuur moeten zijn voor iedere vertrouwenspersoon in Nederland. Mars maakt daarin een scherp onderscheid tussen roddelen en hekelen. Ze stelt daarmee een pijnlijke maar noodzakelijke vraag aan adviseurs: laat je jezelf lenen als boksbal, of als ventiel? En hoe adresseer je het probleem zonder het over te nemen?
Steeds opnieuw keert dezelfde rode draad terug: door wie en voor wie. Dat maakt dit boek zoveel meer dan een veranderkundig handboek. Het gaat over positie, macht, afhankelijkheid en menselijke dynamiek.
Confronterend herkenbaar
Sommige passages zijn confronterend herkenbaar. Bijvoorbeeld wanneer Mars schrijft over mensen die zich superieur voelen aan anderen:
‘Je kunt wel de “door wie” zijn van mensen die zich superieur voelen aan jou. Dat is dubbel zuur, want dan zien ze jou als de minderwaardige én als degene die ze nodig hebben om te bereiken wat ze willen – desnoods door over je grenzen te gaan.’
Dat zijn situaties die helaas veel adviseurs en opdrachtgevers zullen herkennen. Tegelijkertijd benoemt Mars impliciet iets belangrijks: zodra je zulke mensen begrenst, wordt hun werkelijke belang vaak snel zichtbaar.
Stemmingmakers
Het laatste hoofdstuk over stemmingmakers voelde voor mij als een passend slotakkoord. Misschien ook omdat dit één van mijn persoonlijke allergieën raakt – zowel als adviseur als opdrachtgever. Mars beschrijft treffend dat het doel van stemmingmakers vaak niet veranderen is, maar het voeden van hun eigen verdienmodel. Een harde constatering, maar wel één die in veel organisaties herkenbaar is.
Leuk is anders is geen boek dat je ‘even’ leest. Het vraagt tijd om echt binnen te laten komen. Soms confronterend, soms pijnlijk herkenbaar, maar juist daarom waardevol. Het is een boek dat uitstekend gebruikt kan worden binnen intervisie en professionele reflectie.
Voor mij blijven uiteindelijk vooral twee vragen hangen:
Door wie laat jij je leiden?
En voor wie ben jij eigenlijk bezig?
Over Cecile de Roos
Cecile de Roos is eigenaar van Hollands College en werkt als arbeids- en organisatiedeskundige voor verschillende organisaties. Er is geen rol die ze uit de weg gaat. Onderzoeker, ontwikkelaar, adviseur, docent of auteur. Ze heeft een passie voor alles wat mensen op de werkvloer helpt om gezond en veilig te werken. Altijd met de drive om mensen en organisaties te helpen.