Klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, de stikstofcrisis, migratieproblematiek, de wooncrisis, energietekorten en toenemende ongelijkheid: dat er iets moet veranderen, begrijpen we ondertussen wel. Maar wat? En hoe dan? Er is een leegte ontstaan.
We zitten in een tussentijd. Gelukkig verschijnen er diverse boeken die richting geven. Zo legt antropoloog Jitske Kramer in Tricky Tijden uit dat grote veranderingen altijd een overgangsfase kennen: liminaliteit. En in Alles van waarde pleit econoom Matthias Olthaar voor een andere kijk op welvaart, waarbij de economie niet draait om cijfers, maar om wat we echt nodig hebben voor een goed leven.
verhalen
Mark Boode - schrijver, trainer, spreker en toekomstdenker - schrijft dat elke verandering begint met een nieuw verhaal. Mensen hebben geen behoefte aan feiten; wij hebben verhalen nodig. Door het narratief te veranderen, veranderen we ook het gedrag van mensen. Daarbij kunnen we leren van oude verhalen. Miljoenen mensen voor ons hebben immers ook voor grote vragen gestaan, die zij hebben vastgelegd in mythen, boeken en films. Al die verhalen samen weerspiegelen een universele route die wij kunnen volgen om antwoord te geven op complexe vraagstukken.
psychologie, literatuur, filosofie en activisme
Dit boek telt zeven hoofdstukken. Ieder hoofdstuk begint met een quote uit een sprookje en een persoonlijke anekdote van Boode. Hij verkent het thema verder aan de hand van oude verhalen, films en klassiekers en weet deze verrassend goed te koppelen aan de uitdagingen van onze tijd. Hij put uit psychologie, literatuur, filosofie en activisme, en sluit elk hoofdstuk af met een gesprek met een gedreven persoon die zich inzet voor verandering.
Boode gebruikt de reis van de held - de bekende theorie van literatuurwetenschapper Joseph Campbell (1904–1987) - als rode draad om tot een nieuw collectief verhaal te komen. Campbell toonde aan dat bijna alle verhalen terug te voeren zijn op één universele structuur.
Spiegels
De zeven hoofdstukken hebben speelse titels die verwijzen naar bekende sprookjesmotieven. Zo onderzoekt Boode in hoofdstuk 2, ‘De spiegel’, hoe spiegels in verhalen vaak de waarheid onthullen. In deze stap draait het om reflectie. Spiegels duiken op in talloze oude verhalen: van de spiegel van de boze koningin in Sneeuwwitje tot Alice in Spiegelland. En wist je dat vampiers geen spiegelbeeld hebben, omdat ze geen ziel bezitten? Ook in de literatuur houden schrijvers ons een spiegel voor, zoals Kim Stanley Robinson in Het Ministerie voor de Toekomst. Fysieke en figuurlijke spiegels stellen ons in staat vanuit andere perspectieven naar onszelf te kijken. Ze tonen werkelijkheden die we eerder niet konden of wilden zien, of over het hoofd zagen.
Voordat we een nieuw verhaal kunnen scheppen, is het belangrijk eerst in de spiegel te kijken: hoe staan we ervoor? Hoe zijn we hier gekomen? Wie zijn we? Iedereen heeft zijn eigen perspectief. De waarheid is de bril waardoor een samenleving naar de wereld kijkt. Zo is het westerse kortetermijndenken onbekend bij inheemse volkeren, die bij beslissingen zeven generaties vooruitdenken. Hoe gaan wij om met de belangen van toekomstige generaties?
meerkoppige draak
Een ander sterk hoofdstuk is hoofdstuk 5: ‘De draak’. In deze stap draait het om verbinding. Monsters geven een fysieke vorm aan het onbekende en staan symbool voor onze grootste angsten en valkuilen, maar ook voor verlangens naar macht en controle. We zullen die meerkoppige draak - klimaatcrisis, stikstofcrisis, migratiecrisis, wooncrisis, energiecrisis en armoedecrisis - in de ogen moeten kijken. Hier wordt ons nieuwe verhaal op de proef gesteld. Maar vechten, vluchten of verstarren zijn geen opties. De helden in Boodes verhalen kiezen voor een andere strategie: verbinden. Door in gesprek te gaan, voorop te lopen en samen te werken.
In het begin leek het soms alle kanten op te gaan en dreigde ik de draad een beetje kwijt te raken. Maar Boode weet door de consistente opbouw van elk hoofdstuk - met onderzoeksvragen aan het begin en een heldere samenvatting aan het einde - een mooi samenhangend geheel te creëren.
Een boek als avontuur
Dit is allereerst een vermakelijk, positief en ludiek boek. Wat is er leuker dan oude sprookjes en verhalen te koppelen aan universele waarheden? Geen nieuwigheden, maar eeuwenoude inzichten die we vandaag de dag nog steeds kunnen toepassen. Boode ziet zijn boek als een avontuur. Naast vermaak is dit boek een uitnodiging om mee te werken aan een nieuw verhaal: een reis naar een onbekende, maar duurzame en rechtvaardige toekomst.
Nu En ze leefden nog uit is, is het tijd dit verhaal actief uit te dragen en andere mensen en organisaties hierin mee te nemen. Met als beloning dat we gaandeweg een nieuwe versie van onszelf ontdekken. Net als in sprookjes, mythen, boeken en films: liefdevoller, innerlijk rijker en meer verbonden met het andere leven om ons heen. En met een happy end, zoals ieder sprookje eindigt: en ze leefden nog lang en gelukkig.
Over Annemarie Smits
Annemarie Smits werkt als projectleider duurzaamheid bij een uitvoeringsorganisatie van de rijksoverheid. Daarvoor was ze IT projectmanager en consultant bij onder andere een grote bank en een internationaal adviesbureau. Daarnaast helpt ze auteurs met het schrijven van hun roman, non-fictie boek of managementboek.