Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Narcisme in organisaties // Herkenbaar en daarmee alarmerend
30 juni 2021 | Henk Jan Kamsteeg

Hebt u te maken met een narcistische manager? Of vermoedt u dat? Dat moet u Narcisme in organisaties van Alice Vlottes direct aanschaffen. Als bescherming. Of als de donder ontslag nemen!

We lachen er nu soms nog om. Onze eerste ontmoeting – zo’n twintig jaar geleden. Ik zat te wachten in de kantine, terwijl ik vanuit de directiekamer de directeur tekeer hoorde gaan tegen de redacteur waarmee ik had afgesproken. Bezweet kwam mijn afspraak een kwartier later dan afgesproken de kamer uit. ‘Sorry. Het liep een beetje uit de hand daarbinnen.’ Een paar jaar later vond ik mijzelf thuis in tranen op de bank, terwijl ik mij afvroeg wat mijn collega’s en mij overkwam. De directeur, toen inmiddels ook mijn directeur, bleek de gave te hebben al zijn medewerkers, leveranciers en andere externe relaties kapot te maken. De enige die niet begrepen waar we het toch over hadden, was de raad van toezicht, die hij met mooie praatjes had ingepalmd.

In die tijd las ik een van de boeken van Manfred Kets de Vries, waarin hij ingaat op narcistisch leiderschap. Het was alsof ik een biografie van mijn directeur las. Uit wanhoop citeerde ik Kets de Vries in een brief aan de RvT met een smeekbede om hun verantwoordelijkheid te nemen en in actie te komen. Ik kreeg een woedende reactie terug. Wie was ik om zo over de directeur te spreken?! Dit was het moment waarop ik besefte dat deze strijd niet te winnen viel. Kets de Vries had mij in zijn boek overigens als gewaarschuwd: heb je te maken met een narcistisch leidinggevende, kun je in feite maar een ding doen: maken dat je wegkomt.

Aan deze traumatische tijd moest ik denken toen ik Narcisme in organisaties las van Alice Vlottes. Een flashback die de rillingen over mijn lijf deed lopen. Alsof ze er destijds bij was geweest en alsnog een besloten had een verslag over onze situatie te schrijven… Ik pakte mijn pen erbij en begon te onderstrepen wat ik herkende. Een nutteloze exercitie zo bleek, want er bleven weinig zinnen vrij van een dikke blauwe streep.

Maar goed, waar hebben we het over wanneer we het hebben over narcisme? Misschien het handigst om nu een rijtje kenmerken over te nemen uit het boek van Vlottes, met direct de opmerking dat iemand een narcist is als hij (of zij!) vijf of meer van deze kenmerken heeft. Daar komt die:

* Heeft een opgeblazen gevoel van eigen belangrijkheid. Overdrijft zijn eigen prestaties en talenten en verwacht als superieur erkend te worden.

* Verlangt buitensporige bewondering. Heeft het nodig dat anderen naar hem opkijken.

* Heeft een gebrek aan empathie. Kan zich niet verplaatsen in anderen en erkent hun gevoelens niet.

* Heeft grootste plannen, visionaire beelden, fantasieën over successen, macht, prestaties…

* Gelooft dat hij heel speciaal en uniek is en is ervan overtuigd dat hij bijzonder is. Gaat graag om met mensen met een hogere status (zij begrijpen hem tenminste, denkt hij).

* Verwacht behandeld te worden alsof hij boven alles en iedereen staat. Hij denkt recht te hebben op bepaalde privileges.

* Exploiteert anderen, dat wil zeggen: hij maakt misbruik van anderen om eigen doeleinden te bereiken.

* Is vaak afzijdig of meent dat anderen op hem afgunstig zijn.

* Vertoont hooghartig gedrag en kijkt op anderen neer.

Dit rijtje is volgens Vlottes niet compleet. Denk alleen nog aan kenmerken als agressief gedrag, gespeelde charme, dominantie, een zucht naar macht en controle, het ontbreken van schuldgevoelens en berouw, gebrek aan emoties, eigen verantwoordelijkheid ontkennen, anderen de schuld geven, geen zelfreflectie hebben, niet tegen kritiek kunnen en manipulatief gedrag vertonen.

Dit is me nogal een opsomming… En steeds beter begrijp ik nu waarom dit ons kapot maakte…

Hoe we er met z’n allen in eerste instantie konden instinken? Vlottes geeft het met een verhelderende tabel aan, waarin ze de fases van wittebroodsweken, twijfel, desillusie, escalatie en ingrijpen langsloopt.

Het grote gevaar zit hem in de zogenoemde ‘wittebroodsweken’. De tijd waarin iedereen euforisch is over de nieuwe directeur of leidinggevende die bevlogen zijn ideeën deelt. Volgens Vlottes is een narcist iemand die aansprekende ‘ideeën met verve weet neer te zetten…[…] Hij gebruikt aansprekende woorden, zoals ‘verbinding’, ‘menselijkheid’, ‘het verschil maken’, ‘samen’, enzovoort, enzovoort.’ En ja, in het begin klinkt dit volgens de auteur nog als muziek in de oren. Totdat… Totdat de bovengenoemde kenmerken van de narcist steeds duidelijker worden en de teamemotie over de leidinggevende in een vrije val terecht komt. Vlottes beschrijft vervolgens precies het gevoel wat ik destijds had: ‘Je kunt je vinger er niet helemaal op leggen wat er gebeurt, maar je hebt het gevoel dat er iets niet klopt, je weet alleen niet precies hoe of wat.’

Gelukkig gaat Vlottes in haar boek uitgebreid in op de ondertitel van haar boek: ‘Hoe overleef ik een narcistische manager?’ Nu schreef ik diverse keren ‘Oeps’ langs de kantlijn in het boek. ‘Oeps’, omdat ik hier zelf de mist in was gegaan. Neem alleen haar belangrijkste waarschuwing: ‘Laat je niet raken en blijf kalm.’ Ik kan rustig stellen dat mijn amygdala behoorlijk op knappen stond – en dit ook uitte… Het bleek allemaal niet te helpen. Want ondanks haar vele tips, komt ook Vlottes tot de conclusie dat er uiteindelijk maar twee mogelijkheden zijn: of de narcistische leidinggevende wordt gedwongen te vertrekken of je maakt zelf dat je wegkomt.

Hoe het in destijds in mijn geval afliep? De directeur liep uiteindelijk door opgeklopte jaarcijfers tegen de lamp en werd ontslagen. Met een goede afkoopsom, uiteraard. Want dat had hij natuurlijk wel goed dichtgetimmerd.

Wij waren verlost… Maar arme medewerkers van het bedrijf waar hij nu aan de slag ging…

Te maken met een narcistische manager – of een donkerbruin vermoeden? - aanschaffen dit boek. Of als de donder ontslag nemen…

Henk Jan Kamsteeg (LinkedIn) is eigenaar van het trainingsbureau Proistamenos. Hij heeft trainingen en coaching op het gebied van (persoonlijk) leiderschap en storytelling. Daarnaast is hij auteur van diverse boeken zoals Dienend leiderschapDe kracht van het compliment en Spreken met passie; de kracht van storytellingwww.hjkamsteeg.nl. Inclusief leiderschap is zijn laatste boek.


Narcisme in organisaties // Toegankelijk boek over een emotioneel thema
16 juni 2021 | Louis Thörig

Hoe herken en overleef ik een narcistische manager, dat is niet eenvoudig. Voor het schrijven van Narcisme in organisaties heeft psycholoog Alice Vlottes negentien mannen en vrouwen – allen ervaringsdeskundigen – uit verschillende branches geïnterviewd die alleen onder voorbehoud van strikte geheimhouding en vertrouwelijkheid hun ervaringen wilden delen.

 

Steeds duidelijker tekende zich een rode draad af in hun ervaringen. Het bleek te gaan om een proces waarbij je langzaam in een web wordt getrokken en waarbij narcisme zich steeds sterker manifesteert. Er bestaat een groot verschil tussen narcistisch gedrag en narcisme. Narcistisch gedrag komt neer op veel zelfvertrouwen hebben, jezelf erg goed vinden, jezelf wat opblazen zonder alle kwalijke kenmerken (gebrek aan empathie, manipulatie) die bij narcisme horen. Narcisme is echt een persoonlijkheidsstoornis die zich kenmerkt door de overtuiging superieur te zijn en gaat veel verder dan egoïsme of eigenliefde.

Hoewel narcisme deels erfelijk kan zijn, hoeft dit niet te betekenen dat de aandoening ook daadwerkelijk tot uiting komt. Een liefdevolle, grenzen stellende opvoeding door niet-narcistische ouders kan voorkomen dat narcisme een kans krijgt bij een kind. De narcistische persoonlijkheidsstoornis komt bij ongeveer één procent van de bevolking voor en bij zes procent van de psychiatrische patiënten. Narcisme komt meer voor bij mannen dan bij vrouwen. Bij ondernemers, directeuren en CEO’s overstijgt het aantal mannen in hoge mate het aantal vrouwen.

Narcisten vertonen een heel scala aan negatieve karaktereigenschappen. Een narcist kenmerkt zich door een diepgaand patroon van grootheidswaanzin in fantasie en/of gedrag en hebben voortdurend behoefte aan bewondering. Ze zijn vaak manipulatief, arrogant, hebben overduidelijk gebrek aan empathie, zijn egoïstisch, gebruiken anderen om hun doelen te bereiken, kunnen geen spijt tonen, kunnen niet tegen kritiek, komen expres altijd te laat op afspraken, ontberen diepe gevoelens rondom verbondenheid en relaties. Ze zijn eigenlijk continue bezig met het oppoetsen van de buitenkant. Alles staat in dienst van het groter en mooier maken van zichzelf. Het rijtje is nog niet compleet.

Daarentegen hebben narcisten ook een aantal gunstige karaktertrekken. Om er een aantal te noemen. Ze zijn charismatisch, inspirerend, visionair, aantrekkelijk, hebben een uitstraling van zelfvertrouwen en competentie, tonen betrokkenheid, tonen overtuigingskracht, hebben charmante contactuele eigenschappen en een humoristische wijze van conversatie. Dat een narcist zelf niet onder zijn/haar aandoening lijdt, maakt genezing helaas lastig. Ze zijn behoorlijk therapieresistent. Maar het is natuurlijk ook zo dat de ene narcist niet de andere narcist is.

Narcisme kan open of verborgen zijn. De open narcist is extrovert, praat gemakkelijk en legt snel contacten. De verborgen narcist vertoont een heel ander gedrag en is meer een observator. Waar de gemiddelde open narcist gek is op optredens in de media en de openbaarheid, zal de verborgen narcist dit uit de weg gaan. Interessant is hoe Vlottes aan de hand van de interviews met ervaringsdeskundigen het rooskleurige kennismakingsproces van een narcistische manager in hun werkkring beschrijft en hoe deze werknemers meteen in een flinke valkuil trappen. Het gedrag van de narcistische manager verandert sluipenderwijs. Het begint heel klein, dat je het nauwelijks doorhebt. Na verloop van tijd treedt toch een twijfelfase aan over de betreffende narcistische manager. Een narcistische manager aanspreken op zijn gedrag werkt niet. De narcistische manager blijkt over slimme manieren te beschikken om zijn medewerkers in te palmen en voor zijn karretje te spannen.

Eén van de manieren is middels de verdeel-en-heerstactiek een teamlid isoleren van de andere teamleden en je te kleineren, diskwalificeren en te vernederen. Een andere manier is om juist vertrouwelijkheden te delen met een teamlid en zo probeert hij of zij een persoonlijke band op te bouwen. De narcistische manager hanteert ook nog subtielere maar minstens zo verraderlijke methodes. Manipuleren is een techniek die hij/zij standaard gebruikt. Verder is hij/zij een meester in het tegen elkaar opzetten en uitspelen van mensen door het verspreiden van roddels en geruchten. Een heel vervelende karaktertrek is het pronken met andermans veren of beter gezegd andermans ideeën toe-eigenen. Een narcist vindt het vanzelfsprekend dat regels die gemaakt zijn voor anderen, niet voor hem of haar gelden. Zelfreflectie ontbreekt compleet.

Het gedrag van de narcistische manager komt uiteindelijk in de escalatiefase terecht. Integriteit komt niet in hun woordenboek voor. Sterker nog: De stap van bluffen en bedrog naar frauderen blijkt niet zo groot te zijn. De situatie met de narcistische manager kan zo niet langer duren. Het is tijd om in te grijpen door wie dan ook. In haar boek geeft Alice Vlottes diverse waardevolle tips en adviezen hoe te ontkomen aan steeds ernstiger en schadelijker gedrag van een narcistische manager. Dat kan als werknemer variëren van steun zoeken bij het hoger management of bij overige bedrijfsonderdelen, de ondernemingsraad of de vertrouwenspersoon integriteit inschakelen, of in het uiterste geval zelf vertrekken. Maar een voor de hand liggende oplossing is dat de narcistische manager zelf vertrekt óf door natuurlijk verloop maar nog beter is door het ingrijpen van het hoger management.

Volgens auteur lijken de competenties van een narcistische manager het best tot hun recht te komen in de rol van startende ondernemer, pionier, crisismanager of reorganisatiemanager – relatief kortdurende trajecten. Voor de functie van teammanager blijkt hij of zij minder geschikt te zijn.

Ten slotte, in Narcisme in organisaties beschrijft Alice Vlottes aan de hand van vele citaten van de geïnterviewde ervaringsdeskundigen en met vele tips en adviezen hoe om te gaan met narcistische managers. Een interessant, toegankelijk en goed leesbaar boek over een emotioneel thema.

Louis Thörig is verbonden als master- en bachelorthesisbegeleider aan de afdeling Organisatiewetenschappen, Faculteit Sociale Wetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam. Hij was tot 1 augustus 2011 werkzaam als global communications manager op het hoofdkantoor van IOI-Loders Croklaan (www.croklaan.com) in Wormerveer. Hij heeft zijn MBA behaald bij Business School Nederland, de Action Learning MBA. In 2005 is bij Boom Onderwijs zijn boek 'Operationele communicatie' verschenen. Dit studieboek is bedoeld voor studenten communicatie op HBO-niveau. Verder is Thörig amateurmusicus en radiopresentator bij de Concertzender.


Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden