Arko van Brakel ziet hoe meerdere maatschappelijke ontwikkelingen elkaar versterken. ‘Natuurlijk is er de megatrend van AI, met enorme kansen, maar ook forse risico’s. Niet alleen omdat ook de boeven slimmer worden met AI, maar ook omdat werk gaat veranderen.’ Hij wijst op vergrijzing, het tekort aan vakmensen en grote vraagstukken rond klimaat, energie en water. ‘We zullen met minder mensen meer werk moeten verzetten’, zegt hij. ‘Iedere technologie die dat ondersteunt, moeten we omarmen. Dus ook AI.’ Juist daar wringt het volgens Van Brakel vaak. ‘Oud leiderschap en verslaving aan oude businessmodellen zitten in de weg. Dat zagen we ook toen internet opkwam. Alleen is het verschil nu dat AI iedereen raakt en dat er veel meer op het spel staat.’
Erik Jan Koedijk benadrukt hoe toegankelijk digitale dreigingen zijn geworden. ‘Cybercrime is gedemocratiseerd’, zegt hij. ‘Vandaag schrijft generatieve AI in twee minuten een vlekkeloze phishingmail, kloont voiceware iemands stem op basis van dertig seconden audio en zijn deepfakes binnen handbereik van iedereen met een laptop.’ Die ontwikkeling raakt organisaties extra hard omdat ze volledig afhankelijk zijn geworden van digitale ketens. Tijdens de coronacrisis zag Koedijk hoe kwetsbaar én belangrijk die infrastructuur is. ‘Techniek is zelden het primaire probleem’, zegt hij. ‘Het gaat altijd om het samenspel tussen mens, proces en techniek.’ Hij vervolgt: ‘De drempel om aangevallen te worden is gezakt, de impact als het misgaat is gestegen en de tijd om te reageren is gekrompen. Dat vraagt niet om méér tools, maar om scherper denken aan de top.’
Vertrouwen en verantwoordelijkheid
Hoewel AI vaak wordt gepresenteerd als een technologische revolutie, benadrukken beide auteurs dat het in essentie een mens- en leiderschapsvraagstuk is.
‘Technologie heeft nog nooit zelfstandig beslist’, zegt Koedijk. ‘Mensen beslissen, ook als ze die beslissing aan een algoritme uitbesteden.’ In zijn ogen draait AI daarom uiteindelijk om vertrouwen. ‘Iedere keer dat je AI invoert, herverdeel je vertrouwen. Vertrouwen we de chatbot voldoende om klantvragen af te handelen? Vertrouwen we het model voldoende om sollicitaties te filteren? In de praktijk zie je dat dit type beslissingen vaak wordt genomen door wie het tooltje aanzet, ergens halverwege de organisatie, zonder mandaat en zonder bewustzijn van de gevolgen. AI is een leiderschapsvraagstuk: jij moet expliciet maken waar in jouw organisatie machine-besluiten mogen worden genomen, waar mens-besluiten verplicht blijven en wie eindverantwoordelijk is als het misgaat. Geen tool gaat dat voor je doen.’
Van Brakel ziet dat veel organisaties AI benaderen vanuit controle en beheersing. Volgens hem werkt dat averechts. ‘Juist organisaties waar mensen verantwoordelijkheid durven nemen, fouten vroeg melden en elkaar aanspreken, worden veiliger én innovatiever. Dat vraagt om leiderschap dat duidelijke waarden en kaders combineert met autonomie. Professionals moeten ruimte krijgen om initiatief te nemen, fouten bespreekbaar te maken en daarvan te leren. Leiders moeten in control zijn zónder alles te controleren.’ Hij vindt psychologische veiligheid daarbij cruciaal. ‘Een menselijke firewall ontstaat niet uit angst, maar uit vertrouwen en gezamenlijk eigenaarschap.’
Schaduw-AI
Waar gaat het momenteel het vaakst mis als we het hebben over veiligheid? Koedijk ziet drie terugkerende problemen. ‘Allereerst schaduw-AI’, zegt hij. ‘Medewerkers gebruiken al maanden ChatGPT, Claude, Copilot of Gamma en niemand in het MT weet welke data erin gaat.’ Daardoor belanden klantgegevens, contracten en broncode ongemerkt in externe systemen. Daarnaast ontbreekt vaak de basisbeveiliging. ‘Geen tweefactor, geen overzicht van waar data staat, geen idee wie waar bij kan. AI op drijfzand is geen versnelling, dat is een ramp in slow motion.’ Ook experimenteren organisaties geregeld zonder duidelijke grenzen. ‘Ik zie bedrijven die hun jaarcijfers in een gratis chatbot gooien om “even te kijken wat eruit komt”. Dan is je proeftuin tegelijk je datalek.’
Van Brakel ziet daarin ook een cultuurvraagstuk: medewerkers melden fouten en risico’s sneller wanneer organisaties ruimte geven aan initiatief, feedback en experiment. ‘Meer controledrang leidt ertoe dat leiders juist niet in control zijn, terwijl de fouten erger worden en de innovatie mislukt.’
Van Brakel benadrukt dat veilige organisaties niet ontstaan door méér controle, maar doordat medewerkers verantwoordelijkheid durven nemen en problemen vroeg bespreekbaar maken. De cultuur die nodig is voor innovatie, is daarmee óók de cultuur die organisaties digitaal weerbaar maakt. ‘Veiligheid is geen rem’, beaamt Koedijk. ‘Het is wat snelheid mogelijk maakt.’
Nieuwe vaardigheden
AI vraagt volgens Van Brakel om andere leiderschapskwaliteiten dan veel organisaties gewend zijn. Welke dat zijn? ‘Luisteren’, zegt hij direct. ‘En goed met fouten omgaan.’ Fouten zijn essentieel voor innovatie. ‘In een organisatie waar fouten gemaakt mogen worden, durven mensen te experimenteren. Daardoor lopen fouten minder uit de hand en stijgt de innovatie.’ Dat vraagt om psychologische veiligheid en een cultuur waarin feedback serieus wordt genomen.
Koedijk onderstreept het belang van bronkritisch denken. ‘AI levert antwoorden die overtuigend klinken zonder dat je weet waar ze vandaan komen en of ze überhaupt waar zijn.’ Professionals moeten daarom vaardigheden ontwikkelen die vroeger vooral bij journalisten en wetenschappers hoorden. ‘Goed luisteren en standaard doorvragen waar iets vandaan komt, voordat je erop bouwt.’ AI vraagt om ‘een gezonde dosis professioneel wantrouwen’. Niet uit cynisme, benadrukt hij, maar omdat informatie steeds makkelijker te manipuleren is.
Wat moeten organisaties doen die nog achterlopen? Van Brakel begint bij de mensen. ‘Wie mensen vertrouwt én duidelijke kaders geeft, bouwt organisaties die tegelijk sneller én veiliger worden. Breng een team van mensen die willen bij elkaar en bouw samen een AI-strategie én een veilige omgeving om te experimenteren. Het begint letterlijk bij de P van People.’
Koedijk vult aan dat organisaties hun digitale fundament moeten controleren. ‘Wie zijn basis op orde heeft, zijn data, zijn authorisatierollen, zijn back-ups, kan wél experimenteren zonder elke keer te bevriezen bij de vraag “wat als dit lekt?”.’ Zijn eerste praktische advies aan bestuurders: inventariseer wat er al gebeurt. ‘Vraag aan je mensen welke AI-tools ze gebruiken, zonder oordeel. Je zult schrikken én je krijgt direct een agenda.’
Hun gezamenlijke boodschap aan leiders? Wees actief onderdeel van de verandering. ‘Je hoeft als leider niet alles te weten’, zegt Van Brakel. ‘Maar geef wel het voorbeeld in digitaal bewustzijn, feedback en samenwerking. Want veilig versnellen met AI doe je samen.’
Voor beide auteurs draait AI uiteindelijk niet alleen om technologie, maar om de cultuur waarin organisaties leren omgaan met verandering. In koor: ‘Veilig versnellen vraagt niet om méér controle, maar om leiderschap dat vertrouwen geeft, verantwoordelijkheid stimuleert en ruimte maakt voor kritisch denken.’
P-SEP: 4 voorwaarden voor veilig versnellen met AI
Arko van Brakel en Erik Jan Koedijk gebruiken in hun boek Help, mijn chatbot wil opslag! het P-SEP-model als praktisch kompas voor organisaties die met AI aan de slag willen. Het model helpt om innovatie niet alleen snel, maar ook verantwoord te organiseren en reikt do’s en don’ts aan.
People
Zet mensen centraal. AI werkt alleen als medewerkers voelen dat het goed is om veilig te experimenteren, vragen te stellen en kritisch te blijven. Leiderschap, samenwerking en digitale vaardigheden zijn daarbij essentieel.
Security
Zorg voor een stevig digitaal fundament. Zonder basisbeveiliging (zoals tweefactorauthenticatie, back-ups en overzicht van datastromen) wordt AI eerder een risico dan een versneller.
Ethics
AI-systemen maken voortdurend keuzes. Daarom moeten organisaties expliciet nadenken over waarden, verantwoordelijkheid en de impact van algoritmes op klanten, medewerkers en besluitvorming.
Privacy
Ga zorgvuldig om met data. Organisaties krijgen steeds meer gevoelige informatie toevertrouwd en moeten helder weten welke gegevens in AI-systemen terechtkomen en hoe die worden beschermd.
Bestellen?
AI vraagt niet alleen om nieuwe technologie, maar vooral om nieuw leiderschap. In Help, mijn chatbot wil opslag! bieden Arko van Brakel en Erik Jan Koedijk concrete handvatten om innovatie, veiligheid, privacy en ethiek in balans te brengen. Een praktische gids voor organisaties die verantwoord willen versnellen. Het boek is verkrijgbaar bij Managementboek.
Over Justin van Lopik
Justin van Lopik is werkzaam bij Managementboek en hoofdredacteur van Managementboek Magazine, platform voor business professionals.