Geen mooie woorden en klinkende zinnen, maar zeggen waar het op staat. Het klinkt zo makkelijk, maar blijkt dat niet te zijn. Dan hoor ik zinnen als: ‘Dat kun je toch niet hardop zeggen?’ of ‘Dat geloven ze nooit.’ Grote vraagstukken worden vervolgens verpakt in omfloerste taal. Daardoor klinkt het allemaal minder ernstig, of ontstaat de illusie dat het helder en oplosbaar is, simpelweg omdat we er dure woorden voor hebben. Vrijmoedig veranderen gaat juist over het tegenovergestelde: zo vrij mogelijk spreken, met de meest openhartige woorden. Niet om bot of onbeschoft te zijn, maar om het te zeggen zoals het is.
eerlijkheid, twijfel en moed
In mijn boek Vrijmoedig veranderen onderzoek ik hoe dat er in de praktijk uitziet: veranderen in organisaties vanuit een grondhouding van vrijmoedigheid. Niet dat ik daar zelf alle antwoorden op heb - verwacht dus geen zonneschijn en confetti - maar eerlijkheid, twijfel en moed. Veranderen is spannend, zeker wanneer de druk toeneemt, belangen botsen, onzekerheid groeit en vrijheden betwist worden. Op zulke momenten is de verleiding groot om sneller te beslissen, strakker te sturen en kritische stemmen te dempen. Juist dan vraagt het moed om ongemak te verdragen en het gesprek over wat werkelijk op het spel staat niet uit de weg te gaan.
badeendje
In het boek verken ik hoe we verzet kunnen proberen vóór te zijn. Niet vanuit de illusie dat verzet nooit meer nodig zal zijn, maar door te onderzoeken hoe we kunnen voorkomen dat tegenspraak en verzet nog de enige handelingsmogelijkheden lijken te zijn.
Niet kiezen voor vrijmoedigheid heeft gevolgen. Dat waar je je niet over hebt uitgesproken, is niet weg. Het verschuift, vertraagt of vergroot. Soms lijkt het te verdwijnen, maar dat is zelden waar. Het is als een badeendje dat onder water wordt geduwd: je weet nooit waar het weer boven komt.
Vrijmoedigheid is niet zwart-wit en niet alles-of-niets. Kiezen voor vrijmoedigheid is in elke situatie opnieuw een afweging. Soms kan het niet, past het niet, of kun en wil je de mogelijke gevolgen niet dragen. Soms is het te laat en is tegenspraak passender. Dat hoort bij professioneel handelen: je weegt, je kiest en je draagt de consequenties.
openhartige woorden
Vrijmoedigheid is soms lastig te herkennen, omdat het er bij iedereen anders uitziet. Het hoeft niet groots en meeslepend te zijn. Geen vuisten, spandoeken of barricades, zoals bij verzet. Vrijmoedigheid heeft een ander gezicht en wordt ook weleens aangezien voor iets anders: eigenwijs, eigenzinnig of brutaal. Ze zit niet alleen in wat je zegt, maar ook in de intentie waarmee je het zegt. Is het retoriek, of zijn het openhartige woorden met als doel om helder over te brengen wat je waarneemt of denkt? Wie vrijmoedigheid wil herkennen, zal anders moeten kijken: naar wat er gezegd wordt én naar de bedoeling daarachter. Je herkent wat je kent. Waar tegenspraak er recht tegenin gaat, zit vrijmoedigheid soms juist in een vraag die uitnodigt om er anders naar te kijken.
vrije ruimte
Daarom pleit ik in mijn boek voor vrije ruimte: plekken waar vrij gesproken kan worden, om ergens te beginnen. Ruimte waar het niet af hoeft te zijn, waar we kunnen kijken zonder meteen te oordelen en waar het niet perfect, efficiënt of resultaatgericht hoeft te zijn. Ruimte voor vrijmoedigheid betekent ook vertragen. Omdat gedachten - en vooral vrije gedachten - tijd nodig hebben om weer tevoorschijn te komen, nadat ze zo vakkundig zijn afgeleerd en vervangen door abstracte formuleringen en glanzende volzinnen. Kunnen we het weer zeggen zoals we het zien?
Vrijmoedig veranderen is een boek voor professionals die voelen dat echte verandering vraagt om openhartigheid, moed en ruimte voor het ongemakkelijke gesprek. Wie wil onderzoeken hoe een grondhouding van vrijmoedigheid kan bijdragen veranderen in organisaties, vindt in dit boek herkenning en verdieping. Het boek is uiteraard verkrijgbaar via Managementboek.
Over Marloes van der Werf
Marloes van der Werf is organisatiepsycholoog, veranderkundige en filosoof. Ze werkt als strategisch adviseur en onderzoeker in de publieke sector en schrijft en doceert over veranderen en adviseren vanuit een grondhouding van vrijmoedigheid.