Techniek dient de mens. En nieuwe technologie maakt het leven doorgaans een stuk aangenamer. Maar, zoals een groot filosoof al zei: ‘Elk voordeel heb z’n nadeel’. Het nadeel van technologisch gemak is dat we daardoor bepaalde vaardigheden dreigen te verliezen. Waarom zou je tenslotte moeilijk doen als het ook makkelijk kan?
georganiseerde onvolwassenheid
Een bekend voorbeeld is de rekenmachine, die ertoe heeft geleid dat veel mensen een simpel sommetje niet meer kunnen oplossen. Of wat te denken van Google Maps, de elektronische routeplanner? Hartstikke handig, maar zonder deze app zijn velen inmiddels letterlijk de weg kwijt.
Dit fenomeen wordt in de sociologie ‘georganiseerde onvolwassenheid’ genoemd, een variant op het bekende ‘use it or loose it’. Het begrip slaat terug op de verlichtingsfilosofie van Immanuel Kant (1724-1804), die het de taak van de filosofie vond om de mens uit zijn onmondigheid te bevrijden. ‘Mens, durf te denken’ was dan ook zijn motto. Maar waar we vroeger dom werden gehouden door Kerk en Staat, houden we tegenwoordig onszelf van de domme door technologie.
AI de grote dommaker
Met name het overmatige gebruik van AI (artificiële of kunstmatige intelligentie) dreigt de mensheid terug te werpen naar het stenen tijdperk. Sinds we AI-taalmodellen gebruiken voor van alles en nog wat, van mail beantwoorden tot rapporten schrijven en van grote hoeveelheden data doorzoeken tot het nemen van beslissingen, hoeven we eigenlijk niet meer zelf te denken. De grote vraag is dan ook:
Kunnen we het tij nog keren, en hoe doen we dat?
Voor mijn boek Filosoferen met AI stelde ik deze vragen aan Gemini, de AI-tool van Google. De suggesties die Gemini gaf waren verrassend openhartig en zelfkritisch. Het stelde om te beginnen dat we af moeten van het idee dat technologie de mens moet dienen. We moeten naar een model waarin de overheid en de maatschappij AI inzetten als een ethisch trainingsinstrument. Gemini leverde zelfs een concreet stappenplan hoe we dat kunnen regelen. Het behelsde onder meer:
Wetgeving
Voer een wet in die bepaalt dat AI bij beslissingen die mensen raken nooit de laatste stap in een proces mag zijn. Elk algoritme dat een advies geeft (bijvoorbeeld in de zorg of bij de overheid), moet vergezeld gaan van een ‘waarschijnlijkheidsanalyse’ en een verplichte menselijke controle die getraind is om het algoritme tegen te spreken. Dit voorkomt dat we lui achteroverleunen. De mens blijft de morele autoriteit (en verantwoordelijk!).
Een verplichte bijsluiter bij elke AI
Net zoals op een pakje sigaretten of een medicijn moet elk AI-systeem een verplichte ‘bijsluiter’ krijgen die de gebruiker waarschuwt voor de effecten op de autonomie. Een AI mag niet alleen het antwoord geven, maar moet ook laten zien welke data het heeft gebruikt en welke vooroordelen (biases) er mogelijk in zitten. De burger wordt constant herinnerd aan de feilbaarheid van het systeem, wat de ‘onmondigheid’ doorbreekt.
Een digitale dienstplicht (Bildung)
De overheid moet investeren in grootschalige filosofische en ethische scholing die burgers leert hoe algoritmes de menselijke psyche beïnvloeden. Burgers moeten leren hoe ze een ‘nee’ kunnen zeggen tegen een suggestie van een AI. We bouwen aan een samenleving van mondige burgers die de verleiding van Big Tech begrijpen en er weerstand tegen kunnen bieden.
Publieke AI-infrastructuur
De overheid (of een Europese coalitie) ontwikkelt een eigen AI-infrastructuur die niet gericht is op advertentie-inkomsten, maar op het ondersteunen van democratische processen. De broncode is openbaar, zodat iedereen kan controleren wie welke knoppen bedient. Macht verschuift van ondoorzichtige aandeelhouders naar controleerbare democratische instituties.
Ik vond het opmerkelijk en hoopgevend dat AI zelf suggesties doet om de macht van Big Tech te breken en de volwassenheid van de gebruiker te versterken. Daarmee kunnen we AI gebruiken tegen zichzelf, en behouden we als mens zelf de regie.
Nieuwsgierig geworden naar Filosoferen met AI van Ben Kuiken? Ontdek hoe je technologie niet alleen slimmer inzet, maar ook kritisch blijft gebruiken. Bestel het boek via Managementboek en leer hoe je je denkvermogen scherp houdt in een wereld vol slimme systemen.
Over Ben Kuiken
Ben Kuiken is filosoof, schrijver en ontregelaar. Als organisatiefilosoof helpt hij mensen om anders te denken, te kijken en te praten over organisaties en de problemen die daar ontstaan. Ben is auteur van een groot aantal boeken over organiseren, spelen, en filosofie, waaronder De laatste manager, De Organisatiefilosoof, en Het Zinnigste boek dat je ooit zult lezen.