Ik zat ooit aan tafel bij een productiedirecteur die bekendstond om zijn daadkracht, technische kennis en belezenheid. Onder normale omstandigheden bewaarde hij rust en overzicht, maar onder grote druk kon zijn gedrag zomaar omslaan.
Dat gebeurde toen hij zich opwond over een onopgeloste bedrijfsstoring. Op de storingslocatie aangekomen schold hij een teamleider, voor de ogen van diens medewerkers, uit voor ‘domme sukkel’. Met bijna overslaande stem maakte hij duidelijk wat er moest gebeuren. Terug op kantoor zei hij: ‘Snap jij nu dat die kluns mij nodig heeft om het op te lossen?’ Toen ik hem op zijn gedrag aansprak, verontschuldigde hij zich: ‘Sorry, ik had mij nog zo willen inhouden, zeker tegenover jou.’
kracht en zwakte
De storing werd daarna snel opgelost, maar dit optreden kostte hem niet lang daarna zijn functie. Medewerkers klaagden over een schrikbewind en waren angstig om fouten te maken. De directie greep in.
Zijn kracht was feilloos doorzien wat er moet gebeuren. Maar dat was ook meteen zijn zwakte. In zijn ongeduld schoffeerde hij de mensen om hem heen. Zijn resultaatgerichte optreden sloeg onder druk om in wat Harry Vermeulen en ik doorschietgedrag noemen.
Wanneer kracht omslaat in doorschietgedrag
In ons werk als adviseur zagen wij het keer op keer: mensen die vastlopen in samenwerking, niet omdat ze incompetent zijn, maar juist omdat ze ergens te goed in zijn. Ze zijn analytisch én blijven maar doorvragen. Ze zijn daadkrachtig én walsen over anderen heen, zonder dat ze het doorhebben. Wat telkens weer blijkt: gedrag onder druk kan doorschieten. Wat normaal effectief is, wordt dan een bron van irritatie of conflict. De consequenties zijn groot: doorschietgedrag laat vrijwel altijd een kras achter op je imago en schaadt zowel jezelf als de organisatie.
Tonen van rolflexibel leiderschap
Om doorschietgedrag te vermijden, is rolflexibel leiderschap een bruikbaar concept. Het betekent dat je als leidinggevende situatieafhankelijk schakelt tussen de rol van manager, bestuurder, leider en ondernemer. Als manager stuur je op resultaat; als bestuurder bewaak je spelregels en procedures; als leider geef je richting en delegeer je verantwoordelijkheden; als ondernemer benut je kansen. Door bewust te schakelen stem je je gedrag beter af op wat de situatie vraagt.
Twaalf sociale strategieën
Harry en ik ontdekten dat mensen onbewust een beperkt aantal sociale strategieën inzetten om doelen te bereiken: van samenwerken en netwerken tot politiek bedrijven en uitsluiten. Normaal werken deze strategieën uitstekend, maar onder druk schieten ze door. In Doorschietgedrag beschrijven we twaalf van deze strategieën: wat ze opleveren als ze goed werken en wat er misgaat als ze doorschieten. Niet om mensen in hokjes te plaatsen, maar om herkenning te bieden. Want pas als je je eigen gedragspatronen ziet, kun je er iets mee doen.
Wat dit boek toevoegt
Er zijn veel boeken over leiderschap en gedragsverandering. Dit boek biedt een nieuwe, praktische taal voor gedrag en sociale strategieën. We schrijven niet alleen vanuit theorie, maar putten uit tientallen jaren advieswerk in uiteenlopende organisaties. De voorbeelden zijn herkenbaar, soms confronterend, maar altijd respectvol. In dit boek kun je jezelf beter leren kennen — en dat inzicht ligt vaak dichter bij huis dan je denkt.
Nieuwsgierig geworden naar Doorschietgedrag van Jaap van Werven en Harry Vermeulen? Ontdek hoe je voorkomt dat je kwaliteiten tegen je gaan werken en leer effectiever schakelen in lastige situaties. Bestel het boek via Managementboek en ontwikkel leiderschap dat ook onder druk overeind blijft.