‘Veranderaars balanceren tussen activeren en kalmeren’

Waarom heb je omgaan met heftigheid als thema gekozen?

Omdat iedere veranderaar weet: bij elke verandertraject hoort heftigheid er gewoon bij. It comes with the job. Zeker in geval van complexe veranderopgaven waar ik me in dit boek op richt. Gesprekken tussen betrokkenen kunnen vroeg of laat heftig worden, bijvoorbeeld door frustratie, ongemak, weerstand of boosheid. Dat is vrijwel niet te vermijden. En dat vinden de meeste mensen lang niet altijd makkelijk. Want door heftige acties en reacties kunnen dingen stukgaan of mislopen.

We gaan doorgaans niet zo handig om met heftigheid?

Nee. We durven dan gesprekken niet aan te gaan, schuiven de hete aardappel voor ons uit. We reageren te boos, voorzichtig of krampachtig, we laten teveel over ons heen lopen. Ik behandel in Leuk is anders uiteenlopende gesprekssituaties waarin allerlei vormen van heftigheid kunnen optreden, en hoe je daar dan mee om kunt gaan. Bijvoorbeeld door de woorden die we gebruiken. Soms gebruik je woorden die ruis geven, waardoor je niet met elkaar tot de kern komt en de verandering stagneert. Dan maak je heftigheid los die niet nodig is. En soms ga je heftigheid uit de weg die wel nodig is. Overigens is heftigheid niet per definitie slecht, maar kan nodig zijn om verder te komen. Zoals ik in mijn vorige boek schreef: zonder frictie geen verandering.

Je hanteert een ‘schaal van heftigheid’. Hoe werkt die?

Ik beschouw een heftig gesprek als een gesprek met een hoge energie. Zit je daar eenmaal in, dan is de vraag welke energie je bij de ander wilt losmaken. Waarbij de kernvraag is welke mate van heftigheid de situatie nodig heeft. Daar kun je invloed op uitoefenen. Zo kun je meer heftigheid losmaken door te agiteren of te activeren; maar je kunt de heftigheid ook terugdringen door kalmerende dingen te zeggen of het gesprek als het ware te verdoven, door alles met een mantel der liefde te bedekken. Met agiteren en activeren maak je energie los, met kalmeren en verdoven temper je de energie. Heftigheid hanteren gaat over de kunst van het wegblijven bij agiteren en verdoven, want die zijn disfunctioneel waardoor de gewenste verandering stagneert. Je kunt daarom beter balanceren tussen activeren en kalmeren, die zijn wél functioneel en brengen je dus verder.

Je schrijft dat je zelf ‘een getroebleerde relatie met heftigheid’ hebt?

Haha, ja ik ben een enorme conflictmijder. Krijg al snel buikpijn als ik een conflict zie aankomen. Ik ben daar zelf ook nog wel zoekende in maar ga hier in de loop der jaren wel steeds beter mee om. Hoe? Ik weet steeds beter mijn verstand in te zetten om me te helpen te bepalen wat ik moet doen. Ik verzet me dan ook tegen de heersende opvatting dat je altijd maar je gevoel moet volgen, omdat gevoel wel de juiste weg zou wijzen. Dat is de grootste bullshit die er is.

Maar in een willekeurig gesprek kan bij ieder mens de emotie toeslaan waarbij de ratio er op afstand achteraan hobbelt?

Zeker. Mensen kunnen heftig reageren omdat het gevoel veel sterker is dan het verstand, dat is ook wetenschappelijk aangetoond. Het gevoel kan met je op de loop gaan. Je kunt jezelf beheersen om je verstand erbij te halen om je gevoel te kalmeren en te onderzoeken wat er aan de hand is.

In het omgaan met die gevoelens is voor de veranderaar het tweerichtingsverkeer cruciaal, zeg je. Waarom?

Gevoelens kun je het beste delen via een gesprek. Veel veranderaars houden van geschreven tekst, van een heldere boodschap via mail of wat voor documentatie dan ook. Ik begrijp wel waarom het fijner is om zelf iets perfect op te schrijven dan een gesprek aan te gaan. Want bij eenrichtingsverkeer kan je alles zelf bepalen. Maar we kennen toch allemaal de situatie dat de ontvanger jouw mail verkeerd opvat, terwijl jij dacht dat je een helder verhaal had opgeschreven?

Bij heftigheid voelt de ander zich niet gerespecteerd als hij geen kans krijgt zijn gevoelens te uiten in een persoonlijk gesprek. Dat kan zorgen voor disfunctionele heftigheid, waardoor je eerder tegenover elkaar komt te staan en de verandering stagneert.

Het woordje ’nee’ kan ook makkelijk voor heftige reacties zorgen. Hoe zeg je nee als je heftigheid wilt voorkomen?

Nee is soms nodig. Het gesprek erover is spannend omdat het de rol vraagt van de bepaler: nee is een mededeling. Met praktische redenen voor een nee hebben mensen geen moeite. Dat kan heel anders zijn met gevoelsmatige redenen. Jij hebt ergens geen zin in, de ander voelt zich vervolgens beledigd door jouw nee.

Maar als je iets niet wilt en je zegt nee, hoef je je gevoelsmatige redenen niet prijs te geven. Je bent niemand verantwoording schuldig toch? Natuurlijk, voor de relatie kan het beter zijn om wel je redenen te geven waardoor de ander leert wat belangrijk voor jou is. En het maakt ook uit als je nee zegt op een zorgvuldig geformuleerde en waarderende manier.

Veranderaars zien ontkenning en weerstand ten onrechte vaak als synoniemen, constateer je. Waarom trek jij die los van elkaar?

Het grappige is, ik krijg nooit aanvragen voor lezingen over omgaan met ontkenning, des te meer over omgaan met weerstand. Ik vind ontkenning een grotere uitdaging voor veranderaars dan weerstand. Bij die laatste is de gevoelsmatige reacties overduidelijk, maar bij ontkenning niet. Logisch, want bij ontkenning raak je het gevoel niet. Wat jij wilt en zegt, komt niet binnen. Wat te doen? Veroordeel die passiviteit vooral niet maar activeer pijn, zorg en verlangen.

Wat wil je met dit boek bereiken?

Om een complexe verandering te laten slagen, is het cruciaal om de functionele heftigheid van betrokkenen te activeren. Leg op tafel vanuit welke pijn je wilt veranderen, en wie daar de dupe van is. Ga daar het gesprek over aan en balanceer daarbij tussen activeren en kalmeren.