Participatieprocessen roepen steeds vaker frustratie op in plaats van betrokkenheid, ondanks de goede bedoelingen waarmee ze worden opgezet. Robin Koster en Ruben Beijl onderzoeken hoe dat komt en, belangrijker nog, wat nodig is om participatie weer geloofwaardig en betekenisvol te maken. Hun boek Tijd voor vertrouwen biedt geen snelle oplossingen, maar wel een scherp en praktisch denkkader voor iedereen die serieus werk wil maken van vertrouwen in de democratie.
De participatiepiramide
Een belangrijk houvast is de introductie van de participatiepiramide van wederkerigheid. Dit model maakt duidelijk dat participatie geen vrijblijvende oefening is, maar altijd gepaard gaat met verwachtingen over invloed en verantwoordelijkheid. De piramide laat zien dat burgerbetrokkenheid verschillende niveaus kent: van informeren en meedenken onderin tot meewegen en meebeslissen bovenin.
Hoe hoger je in de piramide komt, hoe groter de invloed van inwoners en hoe belangrijker het is dat er vooraf duidelijke besluitruimte is, politieke steun en vertrouwen. De piramide is daarbij niet bedoeld als een ladder die altijd beklommen moet worden, maar als een denkkader dat richting geeft. Niet elke kwestie vraagt om maximale invloed; het gekozen participatieniveau moet passen bij het vraagstuk én bij de ruimte die de overheid daadwerkelijk bereid is te geven. Wie hoger in de piramide opereert zonder het bijbehorende vertrouwen en de nodige steun te organiseren, ondermijnt het proces.
Verwachtingsmanagement
Hoe meer je van inwoners vraagt aan tijd, aandacht en betrokkenheid, hoe duidelijker je moet zijn over hun invloed. Als vooraf niet helder is wat er met hun inbreng gebeurt, ontstaat frustratie. Mensen voelen zich niet serieus genomen en haken af. Daarom benadrukken Koster en Beijl het belang van duidelijke besluitbevoegdheid. Goede participatie begint met heldere afspraken over wie beslist en wat er met adviezen gebeurt. Dat betekent niet dat inwoners altijd het laatste woord moeten hebben, maar wel dat eerlijk wordt gecommuniceerd over de beschikbare ruimte. Ook beperkte invloed kan waardevol zijn, zolang die transparant en geloofwaardig is.
Het boek gaat ook in op een veelgehoorde vraag: kun je inwoners wel vertrouwen bij complexe vraagstukken? Hebben zij daar voldoende kennis voor? De auteurs plaatsen die twijfel in perspectief. Onze democratie werkt immers al met volksvertegenwoordigers die zelden specialist zijn op elk onderwerp. Zij nemen besluiten op basis van informatie, gesprekken en advies. Zo werkt een burgerberaad ook. Inwoners zijn geen beleidsdeskundigen, maar beschikken over veel praktische wijsheid. Zij weten hoe het leven in hun omgeving eruitziet en wat er speelt. Met goede uitleg en begeleiding kunnen zij prima tot doordachte adviezen komen.
Opbouwen van relaties
Het denken in Tijd voor vertrouwen is sterk gebaseerd op de zorgethiek. Vertrouwen ontstaat hier niet door regels of mooie beloften, maar door zorgvuldig om te gaan met mensen: hun behoeften, verwachtingen en kwetsbaarheid. Dat vraagt van bestuurders meer dan het volgen van procedures, data, spreadsheets en onderzoeksrapporten. Het vraagt om luisteren, begrijpen, verantwoordelijkheid nemen en gezond verstand.
In het laatste deel van het boek laten Koster en Beijl zien hoe dit er in de praktijk uit kan zien, onder meer met rituelen in participatieprocessen. Niet als versiering, maar als betekenisvolle momenten die laten zien dat meedoen ertoe doet. Denk aan een duidelijke start en afronding, samen terugkijken of open uitleg geven over wat er met adviezen gebeurt. Zulke rituelen maken zichtbaar dat de inzet van inwoners serieus wordt genomen en helpen om stap voor stap relaties op te bouwen op basis van vertrouwen.
Tijd voor vertrouwen is verplichte kost voor iedereen die werkt aan beleid, participatie of democratische vernieuwing - juist nu vertrouwen alleen nog met een vergrootglas te vinden is.
Over Nico de Leeuw
Nico de Leeuw is auteur en behalve communicatie-adviseur ook actief blogger, spreker en gastdocent. Van origine is hij journalist en was hij actief als tv-programmamaker bij tv-omroepen. Na een overstap werkte hij als communicatieadviseur en woordvoerder bij diverse publieke organisaties als strategisch communicatie- en mediaspecialist en woordvoerder.