Meesterschap in polarisatie - ‘Handvatten voor deze tijd’

In zijn boek Meesterschap in polarisatie beschrijft Bart Brandsma een dynamiek die we dagelijks om ons heen zien, maar die we vaak onbewust voeden. Hieronder een uitgebreidere reflectie op zijn inzichten, verweven met mijn eigen leerproces.

Wie mij een beetje kent, weet dat ik de neiging heb om snel een mening klaar te hebben. Het is een levenslange les om die mening soms gewoon niet te vormen. In een wereld waar de druk om kleur te bekennen enorm is, voelt het bijna als een rebelse daad om te zwijgen. In zijn boek Meesterschap in polarisatie schrijft Bart Brandsma hierover: ‘De kern van polarisatie is dat we gedwongen worden te kiezen tussen twee polen. De ruimte in het midden, waar de nuance woont, wordt steeds kleiner’.

brandstof

Mijn vertrek van X (voorheen Twitter) was een bevrijding. Het constante geschreeuw van ongezouten meningen is uitputtend. Brandsma beschrijft in zijn polarisatiemodel de zogenoemde pushers. ‘De pusher heeft brandstof nodig om de polarisatie gaande te houden. Die brandstof vindt hij in de identiteit van de ander’. Door me van een platform als X terug te trekken, weiger ik die brandstof nog langer te leveren. Het is heerlijk om bij ‘The Silent’ te horen. Ik hoef niet overal iets van te vinden. Juist in die stilte ontstaat de ruimte voor werkelijke reflectie.

Samenwerking

Dan mijn rol als trainer en begeleider van teams. Wanneer ik teams ondersteun in hun samenwerking, word ik vaak verleid om de ‘bruggenbouwer’ te zijn. Maar Brandsma legt uit dat dit een valkuil is. Een bruggenbouwer bevestigt namelijk het bestaan van de twee kampen. ‘De bruggenbouwer bevestigt de constructie van de pusher. De bruggenbouwer gaat namelijk midden op de denkbeeldige lijn tussen de twee polen staan. Daarmee bevestigt hij het bestaan van die lijn en de twee polen.’ En hierin zit het gevaar: ‘De bruggenbouwer wordt door de pushers als een sta-in-de-weg ervaren, of erger: als een verrader. Voor de pusher is er immers geen midden; je bent voor of tegen.’

zesde positie

In plaats daarvan moet ik wat Brandsma de ‘zesde positie’ noemt, pakken. Dit is de positie van de professional die boven de partijen staat en niet meegaat in de wij-zij dynamiek. Brandsma definieert dit als volgt: ‘De professional in de zesde positie is niet neutraal, maar onafhankelijk. Hij kiest geen positie tussen de polen, maar richt zich op de inhoud van het vraagstuk.’

Polarisatiemodel van Brandsma

Brandsma onderscheidt vijf rollen in zijn model:

• De Pushers: Zij die de polen creëren met zwart-wit uitspraken. ‘De pusher spreekt over wij en zij en laat geen ruimte voor nuance.’
• De Joiners: De volgers die zich laten meeslepen naar een van de polen.
• The Silent: De grote middengroep die zwijgt, vaak uit angst of onverschilligheid. Voor de professional in de zesde positie is dit de belangrijkste groep: ‘De focus van de professional moet altijd liggen bij het midden, bij de zwijgende meerderheid.’
• De Bruggenbouwer: De goedbedoelende bemiddelaar die tussen de polen gaat staan, maar daarmee de polarisatie vaak onbedoeld versterkt.
• De Zondebok: Degene op wie alle frustratie wordt geprojecteerd wanneer de polarisatie onhoudbaar wordt.

De kracht van het midden

Het verschil tussen de bruggenbouwer en de zesde positie is, zo begrijp ik uit het betoog van Brandsma, cruciaal voor een effectieve trainer. Waar de bruggenbouwer probeert om Kamp A en Kamp B dichter bij elkaar te brengen (wat vaak leidt tot meer weerstand), daar stapt de zesde positie uit dat hele spel. Brandsma zegt hierover: ‘De zesde positie gaat niet over verbinding tussen de polen, maar over verbinding met het gezamenlijke doel.’

empathie

Interessant vind ik het verschil dat Brandsma beschrijft tussen sympathie en empathie. In mijn rol als trainer is dit onderscheid cruciaal om niet in de valkuil van de bruggenbouwer te stappen. Brandsma is hier heel stellig over: ‘Wie voor sympathie kiest, kiest voor het register van de bruggenbouwer.’ Sympathie is gericht op de persoon en werkt in een gepolariseerde context vaak uitsluitend; je trekt onbewust partij voor de pool die je gevoelsmatig begrijpt. Empathie daarentegen is een professionele, methodische vaardigheid die essentieel is voor de zesde positie. Brandsma omschrijft empathie als ‘het vermogen om de logica van de ander te begrijpen, zonder het ermee eens te zijn.’ Waar sympathie je tot een ‘joiner’ kan maken, stelt empathie je juist in staat om onafhankelijk te blijven. Het stelt je in staat om de drijfveren van zowel de pusher als de silent te doorgronden, zonder dat je emotioneel in hun kamp wordt getrokken. In de zesde positie gebruik je empathie om verbinding te maken met de mens achter het standpunt, terwijl je de focus strak gericht houdt op het gezamenlijke vraagstuk.

Door niet langer de scheidsrechter of de bemiddelaar te willen zijn, kan ik  teams dus helpen om weer naar de inhoud te kijken. We praten niet over ‘jouw mening’ versus ‘mijn mening’, maar over: Wat is hier aan de hand en wat hebben we samen te doen? Dat vraagt om het durven verdragen van de spanning in het midden, zonder direct naar een oplossing te grijpen. En ja, dit vergt dat ik vooral ook in de spiegel blijft kijken en mijn neiging om direct een mening te vormen en te uiten op een gezonde manier blijf onderdrukken. Mijn mening doet er niet altijd toe. Liever niet zelfs!

Uiteindelijk laat Meesterschap in polarisatie mij zien hoe waardevol het is om uit het wij-zij-denken te stappen en positie te kiezen voor het midden.