Met Leading from the Top leveren de organisatieadviseurs en docenten Sorgeloos en Segers een boek af dat managers helpt om preciezer te denken over verandering. Hun grootste verdienste is dat zij het vage containerbegrip ‘veranderen’ uiteenrafelen in drie verschillende opgaven: optimalisatie, transformatie en transitie. Die driedeling dwingt leiders om eerst na te denken voordat zij handelen.
Drie opgaven
Die helderheid werkt door in de rest van het boek. Niet elke verandering volgt immers dezelfde logica. Zo is optimalisatie, gericht op het verbeteren van wat al bestaat, een eerste-orde-verandering. Deze opgave is gebaat bij planmatigheid en controle. De leider wijst een expert of projectleider aan en laat het werk grotendeels aan hen over.
Succesvolle organisaties blijven alleen succesvol als het team aan de top de sprong durft te maken van optimalisatie naar transformatie. Bij transformatie, een tweede-orde-verandering, gaat het om fundamenteel anders organiseren. Bestaande werkwijzen en aannames staan ter discussie.
Bij transitie, een derde-orde-verandering, gaat het juist om betekenisgeving, experimenteren en verbinding met de buitenwereld. De verandering overstijgt de grenzen van de organisatie. Zowel het probleem als de oplossing bevindt zich niet ‘in’, maar ‘tussen’ organisaties. Het zijn veranderingen zonder een aanwijsbaar vertrekpunt.
Welk type verandering?
Leiderschap begint met begrijpen wélke vorm van verandering je wilt realiseren. Het is een boodschap die veel managers herkennen, maar die hier helder en consistent wordt uitgewerkt, inclusief de bijbehorende gedragingen van de leider. Het expliciet stellen van de vraag ‘met welk type verandering hebben we hier te maken?’ is dan ook een van de meest praktische inzichten van het boek. Het juist herkennen van het type verandering bepaalt welke aanpak en welk leiderschap nodig zijn.
Verlies en emotie
Aanvullend is er aandacht voor de emotionele kant van veranderen. Sorgeloos en Segers laten zien dat verandering niet alleen gaat over structuren en processen, maar ook over identiteit, hoop en verlies. Daarmee doorbreken zij het hardnekkige idee dat leiderschap bij verandering vooral een rationele exercitie is. Dit maakt het boek relevant voor managers die merken dat ‘de menselijke kant’ vaak de doorslag geeft.
Daarnaast benadrukken Sorgeloos en Segers het belang van een balans tussen sturen en loslaten. Afhankelijk van de context moet een leider voortdurend schakelen tussen sturen en opvolgen bij duidelijke optimalisatie, en ruimte geven en onzekerheid verdragen bij transformatie en transitie. Dit vraagt om flexibiliteit in leiderschapsstijl.
Opsommingen en modellen
De rol van de top is afhankelijk van de opgave. De vele opsommingen en schema’s verhelderen dit uitgangspunt, en de toegankelijke schrijfstijl maakt Leading from the top prettig leesbaar. Lezers die vertrouwd zijn met de veranderkundige literatuur van auteurs als Vermaak, Weick en Rotmans zullen veel van de gebruikte modellen herkennen.
Gezinsmetafoor
Toch schuurt het boek voor mij. De theorie wordt geïllustreerd met de belevenissen van een gezin dat zijn ecologische voetafdruk wil verkleinen. De praktische lezer wordt mogelijk geholpen door dit voorbeeld, dat door het hele boek heen de theorie illustreert.
Maar de gezinsmetafoor, uitgewerkt via de personages Andrea en Brahim, haalt mij te vaak uit de inhoud. Waar metaforen bedoeld zijn om complexe dynamiek te verduidelijken, werkte deze voor mij eerder als ruis. Doordat theorie en metafoor naadloos in elkaar overlopen, zonder duidelijke markering, wordt de lezer soms abrupt uit het analytische spoor gehaald. Dat is jammer, omdat de kernideeën sterk genoeg zijn om op eigen benen te staan.
Illustratie
Ter illustratie van de combinatie van theorie en metafoor volgt hieronder een korte tekst uit het boek: ‘De realiteit is dat leiderschap veel opofferingen vraagt: a leader must give up to go up. Leiderschap is dan wel persoonlijk, het draait nooit om jou. Het gaat om iets groters dan jezelf. En hoe meer verantwoordelijkheid je neemt, en blijft nemen, hoe minder opties je hebt om zomaar te doen wat je wilt.
In hun keuze om hun ecologische voetafdruk te verlagen leggen Andrea en Brahim zichzelf bijvoorbeeld veel beperkingen op: niet meer vliegen, niet meer met twee auto’s rijden, geen vlees eten, verpakkingsvrij inkopen, enzovoort.’
Leading from the Top levert een waardevolle bijdrage aan het denken over leiderschap en verandering. Het goed geschreven boek biedt een denkkader en een taal die managers helpt om bewuster te kiezen welke stijl past bij verschillende verandercontexten. De vele tabellen vatten de teksten helder samen en zijn actiegericht geschreven, inclusief het benoemen van valkuilen.
Over Rudy Kor
Rudy Kor is zelfstandig organisatieadviseur en auteur van diverse managementboeken. Tot voor kort werkte hij (als senior partner) bij Twynstra Gudde. Hij startte zijn werkzame leven bij Philips in Eindhoven. Als adviseur helpt hij (project)managers bij het effectiever inrichten van hun projecten. Als veellezer wordt hij gedreven door nieuwsgierigheid en schrijft regelmatig boekrecensies.