Organisaties worden nog te vaak benaderd als machines: doelen aan de voorkant, sturing in het midden, resultaat aan de achterkant. David Breugem laat in Organisatielogica zien waarom dat beeld tekortschiet. Een organisatie is geen machine, maar een sociaal systeem waarin meerdere logica’s naast elkaar bestaan. Veranderen lukt pas wanneer zichtbaar wordt welke logica dominant is en hoe deze elkaar in het dagelijks werk kruisen. Het boek is gestructureerd in vijf samenhangende delen die gezamenlijk een gelaagd betoog vormen.
Strategie produceert haar eigen frictie
Breugem vertrekt vanuit het klassieke dilemma: organisaties moeten in control zijn én ruimte laten voor professioneel handelen. Bestuurders richten zich op externe verwachtingen, professionals op vakkwaliteit. Daartussen staat de leidinggevende. Het eerste deel laat zien hoe elke strategische keuze nieuw gedoe creëert. Tegenstrijdige prioriteiten en tempo’s zijn geen misverstand, maar een logisch gevolg van verschillende definities van ‘goed werk’. De manager belandt precies op dat breukvlak en wordt verantwoordelijk gehouden voor spanningen die hij niet zelf heeft veroorzaakt.
Samenwerken als krachtenveld
Het tweede deel ontkracht het idee dat samenwerking vooral een kwestie van houding is. Informele groepen, posities en belangen blijken sterker dan organogrammen. Conflicten zijn daarmee geen afwijking, maar systeemlogica. Breugem pleit voor het organiseren van groepswaarde: expliciet maken wat gezamenlijk belangrijker is dan individuele rationaliteit. Dat vraagt minder teambuilding en meer eerlijkheid over macht en afhankelijkheden. Samenwerken wordt zo geen morele opdracht, maar een structureel vraagstuk.
Leiderschap is groter dan de leidinggevende
Het meest verhelderend is de stelling dat leiderschap geen persoonskenmerk is, maar een systeemfunctie. Wanneer het ‘wat’ onduidelijk is, wordt de leidinggevende afgerekend op het ‘hoe’. Geen wonder dat zoveel leiderschapsprogramma’s weinig effect sorteren: ze trainen gedrag terwijl de onderliggende logica ongemoeid blijft. Niet de leider, maar de organisatielogica is de primaire verklaringsbron van terugkerende conflicten en rolonduidelijkheid.
Vertragend kijken
In de latere delen presenteert Breugem een analysemodel met management- en motivatiecycli, aandacht voor sociale positie en de bedoeling van het werk. Geen stappenplan, wel een manier van kijken die tot vertraging dwingt: eerst begrijpen, dan handelen. Een ongemakkelijke boodschap in organisaties waar daadkracht met tempo wordt verward.
De bedoeling als kompas
Het laatste deel richt zich op de vraag hoe organisaties hun leiderschapsbehoeften kunnen inventariseren. Breugem koppelt dat aan drie vragen: wat is de bedoeling van het werk, welk rendement en risico horen daarbij, en welke samenwerkingsvoordelen zijn nodig voor medewerkers? Leiderschap verschuift zo van individuele competenties naar het collectieve vermogen om het primaire proces te dienen: een vruchtbaar perspectief voor publieke organisaties.
Kanttekening
De interne machts- en belangenpolitiek van organisaties blijft wat onderbelicht: budgetten, posities en afrekencultuur worden wel genoemd, maar niet als bepalende, ordenende krachten uitgewerkt. Daardoor krijgt de botsing van logica’s soms meer gewicht dan de werkelijkheid van belangen en hiërarchie. Daarnaast dreigt bij een brede toepassing van het begrip organisatielogica het normatieve onderscheid te vervagen: niet elke spanning is systeemdwang; soms is zij simpelweg het gevolg van zwak leiderschap of gebrekkige bestuurlijke keuzes.
Concluderend
Wie Organisatielogica leest, gaat anders kijken naar gedoe in organisaties: niet als ruis die moet worden weggemanaged, maar als signaal van onderliggende logica’s die om aandacht vragen. Breugem biedt geen snelle oplossingen, maar een taal om te begrijpen wat er werkelijk speelt. Hij nodigt de lezer uit minder te oordelen over personen en scherper te kijken naar het systeem waarin zij opereren.
En misschien is wel de grootste verdienste van Breugem dat hij iets zichtbaar maakt wat je op de universiteit zelden leert: een blik in de black box van organisaties, waar formele schema’s botsen met de logica van het dagelijks werk - daar waar het échte organiseren begint. Een prestatie die overtuigt door scherp vakmanschap, intellectuele moed en liefde voor het vak.
Over Elmas Duduk
Elmas Duduk is psycholoog en bedrijfskundige. Als expert Lerende Organisaties en Veranderkundige begeleidt zij gerenommeerde organisaties bij complexe verandertrajecten, inrichtingsvraagstukken en kennismanagement. Zij is auteur van de boeken Crossmenstorschap en Comforttransitie.