De hype rond AI was voor organisatiefilosoof Ben Kuiken aanleiding voor een bijzonder experiment. Hij vond het als filosoof zijn taak om vraagtekens te plaatsen bij kunstmatige intelligentie, juist omdat zo ongeveer iedereen het er momenteel over heeft. Hij ging in gesprek met Gemini, ChatGPT, Copilot, Grok en Claude om uit te vinden of we met deze AI-instrumenten kunnen filosoferen. Het resultaat van dit experiment is het boek Filosoferen met AI.
menselijke eigenschappen
De auteur stelt vragen aan verschillende AI-tools en tekent hun antwoorden op. Hij begint met de vraag wat AI is en hoe het werkt. Grappig is dat in de berichtgeving rond AI het steeds meer lijkt alsof de instrumenten beschikken over menselijke eigenschappen, terwijl AI in het boek zelf antwoordt ‘geen denkend wezen’ te zijn, maar slechts een technologisch systeem dat patronen herkent en waarschijnlijkheidsuitspraken doet.
Op de vraag of AI kan denken, krijgt Kuiken als antwoord dat Claude informatie kan verwerken, patronen kan herkennen, logisch kan redeneren en coherente antwoorden kan formuleren, afgestemd op de context. Maar Claude heeft geen bewustzijn van zijn eigen bestaan, geen subjectieve ervaring of gevoelens, geen eigen ideeën of intenties en geen echt begrip.
Denken is fundamenteel en wezenlijk sociaal
Belangrijk is de inbreng van Claude dat denken ontstaat in de interactie tussen de een en de ander en niet in de een of de ander. Denken is niet iets individueels in het hoofd van de denker. Als we denken, gebruiken we begrippen die we hebben geleerd in interactie met anderen. Filosofen als Wittgenstein en Mead benadrukken dan ook dat denken fundamenteel en wezenlijk sociaal is. Hetzelfde gaat overigens op voor betekenisgeving.
Agency
Agency wil zeggen dat iemand of iets zelfstandig kan handelen, keuzes kan maken en invloed op de omgeving kan uitoefenen. Het is een vorm van autonomie en handelingsvermogen. Nu is het de vraag of AI beschikt over agency. Uit de ‘vraaggesprekken’ van de auteur met AI blijkt dat agency niet iets is wat dingen ‘hebben’, maar iets wat wij toekennen binnen een relationeel netwerk.
Wij kennen mensen, dingen en concepten eigenschappen toe en denken dat deze eigenschappen essentieel aan hen zijn. Denk bijvoorbeeld maar eens aan ‘de organisatie’. Procesdenkers als Mead, Latour, Deleuze en Foucault verwerpen deze manier van denken en zien eigenschappen juist als processen die voortdurend worden gevormd in interacties met anderen en met dingen. Eigenschappen zijn dan relationeel en niet iets dat we bezitten.
nieuwe wendingen
De lessen die Ben Kuiken zelf geleerd heeft, verwoordt hij aan het eind van zijn boek. Filosoferen met AI kan prima, want er is voldoende diepgang. AI draagt nieuwe wendingen aan die regelmatig stemmen tot nadenken en leiden tot nieuwe ideeën of verbanden. Sociale constructie speelt daarbij een stevige rol. Wij dichten AI bepaalde krachten toe en maken die vervolgens zelf waar. Kritisch denken wordt volgens Kuiken alleen maar belangrijker door de snelle ontwikkeling van AI. We kunnen onszelf daarin trainen door AI om tegenargumenten te vragen als we denken het met een standpunt of zienswijze eens te moeten zijn. Denken ontstaat in dialoog en is altijd relationeel. Maar AI kan niet voelen of emoties tonen. Filosoferen met AI helpt ons bewust te worden van onze eigen bubbels en selectieve waarneming.
Gezond verstand
Ben Kuiken heeft er bewust voor gekozen om in boekvorm verslag van zijn experiment te doen. Niet alleen omdat hij graag schrijft, maar ook omdat we inmiddels weten dat AI-informatie niet altijd betrouwbaar is. We moeten die altijd afzetten tegen wat we zelf weten, tegen andere bronnen en natuurlijk ons eigen gezonde verstand blijven gebruiken.
Een boek werkt dan beter dan een AI-tekst. Bovendien doet het lezen van een boek iets anders met ons dan vragen stellen aan een AI-tool. Lezen neemt meer tijd in beslag en in die tijd gebeurt er van alles in ons hoofd, ons lijf en de omgeving. AI past goed in onze tijd van versnelling, vervluchtiging en versimpeling, waarin we volgens Kuiken steeds meer behoefte zullen krijgen aan vertraging, verdieping en erkenning van de complexiteit om ons heen. Boeken kunnen daarbij helpen, zolang we er de tijd voor nemen ze te lezen.
Filosoferen met AI is een heerlijk boek dat je vlot doorleest, om je vervolgens langzaam te laten realiseren dat er heel veel interessante en belangrijke inzichten in zitten en erachter schuilgaan.