In deel 1 van (De)Polarisatie gaat het om het doorgronden hoe polarisatie werkt, zowel op organisatieniveau als op het niveau van de samenleving. Van polarisatie is sprake als betrokken partijen zich in toenemende mate gaan identificeren met één kant van het verhaal en systematisch alle andere kanten of invalshoeken verwerpen, aldus Brughmans.
In dit deel wordt beschreven hoe aantrekkelijk polarisatie is om overzicht en ordening te scheppen in een complexe turbulente wereld. Maar ook hoe desastreus polarisatie is voor menselijke verhoudingen. Zeker nu de huidige polarisatie veel minder dan vroeger is verankerd in traditionele structuren.
onderliggende waarden
Belangrijkste les uit dit deel is dat de onderliggende waarden en behoeften verrassend vaak dezelfde zijn bij beide partijen. Die moeten dus worden gebruikt voor het vinden van een uitweg.
Hij geeft ook goede voorbeelden van wat niet werkt, zoals oproepen tot verbinding of om het gezond verstand te gebruiken, inhoudelijke argumentatie en fact checking, relativeren en sussen.
vier interventieniveaus
In deel 2 ontvouwt de auteur stap voor stap de manieren om met elkaar in gesprek te raken.
Brughmans onderscheidt vier interventieniveaus: persoonlijk, interpersoonlijk, leiderschaps- en beleidsniveau. Dit deel nodigt uit tot een kritische zelfreflectie, het bevragen van de eigen betrokkenheid bij het thema, het verkennen van de onderliggende waarden en behoeften en het vinden van de gemeenschappelijke doelstellingen.
Het is een oefening in het opschorten van een oordeel om die diepere drijfveren van de ander te vinden. Dit vergt ook en-en-denken: op zoek naar de kracht van de beide uiterste standpunten en de mogelijke posities daar tussenin.
paradoxale dialoog
In deel 3 ten slotte bespreekt de auteur zijn methode van de paradoxale dialoog als het gesprek tot stand is gekomen. Het gaat eerst om het vinden van een bandbreedte tussen beide uiterste standpunten en het verkennen van de verschillende mogelijke posities daar tussenin.
Benoem aan beide uiteinden de no-go-zones en eventueel een grijs gebied. Zie dit als een afgebakende ruimte waarbinnen opeen glijdende schaal de gewenste aanpak kan worden gezocht. En die oplossing hoeft niet altijd in het midden te liggen.
Bovendien kunnen zich binnen een gepolariseerd onderwerp nog verschillende andere polariteiten bevinden. Zo kun je als het ware een ‘mengpaneel’ ontwerpen, waarbij de verschillende schuifjes niet allemaal op dezelfde plek staan.
Door in organisaties voortdurend via intervisie en professionele consultatie deze schuifjes te herijken ontstaat een permanente situatie waarin polarisatie niet telkens weer de kop op steekt. En soms is schoorvoetende tolerantie het best haalbare, zoals de auteur dit zo mooi uitdrukt.
onmogelijke opgave
Dankzij de media springt de polarisatie in de samenleving en in de politieke arena het meest in het oog. Brughmans stelt terecht dat de huidige maatschappelijke polarisatie aanpakken welhaast een onmogelijke opgave is. En ook dat de grondoorzaken van maatschappelijke onvrede het moeilijkst zijn om te beïnvloeden. Op lokaal niveau en op het niveau van de organisatie zijn er volgens de auteur voldoende mogelijkheden om inspirerende resultaten te boeken. Daar besteedt Brughmans dan ook de meeste aandacht aan.
Brughmans' paradoxale dialoog met het mengpaneel als visualisatie biedt een mooi handvat voor bestuurders en leiders. Weliswaar worden er voorbeelden besproken, zoals de discussie over Zwarte Piet en de polarisatie rond het asielzoekersvraagstuk, maar het is jammer dat een goed uitgewerkte toepassing van de paradoxale dialoog op een maatschappelijk of politiek onderwerp in deel 3 ontbreekt.
Over Teun van Aken
Dr. Teun van Aken is zelfstandig gevestigd organisatieadviseur en managementtrainer te Culemborg. Het gaat in organisaties altijd om resultaten bereiken met mensen. Dit was ook het leidmotief in zijn laatste twee publicaties. Van Aken is (co)auteur van een groot aantal artikelen en boeken.