EVRM – het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens

Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) is sedert zijn totstandkoming in 1950 uitgegroeid tot de hoeksteen van de mensenrechtenbescherming in Europa. Het verdrag verplicht de lidstaten van de Raad van Europa tot het waarborgen van fundamentele rechten en vrijheden, van het verbod op foltering tot het recht op een eerlijk proces. Handhaving geschiedt door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in Straatsburg, wiens uitspraken door nationale rechters serieus worden genomen en het nationale recht stelselmatig beïnvloeden.

Of het nu gaat om migratierecht, bestuursrecht, strafprocesrecht of familierecht – het EVRM werkt door in vrijwel elk deelgebied van het recht. Op deze pagina vindt u de meest toonaangevende werken die u helpen het verdrag en zijn jurisprudentie te doorgronden.

Het standaardwerk: artikelsgewijze commentaar op het EVRM

Wie het EVRM grondig wil bestuderen, kan niet om een betrouwbare en systematische commentaar heen. Het onderstaande naslagwerk biedt een artikelsgewijze analyse van alle verdragsbepalingen en protocollen, geschreven door een team van toonaangevende mensenrechtenexperts.

Grondrechten in nationaal en Europees perspectief

Het EVRM kan niet los worden gezien van de bredere grondrechtenbescherming op nationaal en Europees niveau. Naast de Grondwet en het EU-Handvest van de grondrechten vormt het EVRM het voornaamste toetsingskader voor fundamentele rechten in Nederland. Wie de wisselwerking tussen deze rechtsstelsels wil begrijpen, heeft behoefte aan overzichtswerken die de nationale, Europese en internationale dimensie met elkaar in verband brengen.

EVRM en migratie: bescherming aan de grenzen van het recht

Artikel 3 (verbod op foltering en onmenselijke behandeling) en artikel 8 (privé- en gezinsleven) van het EVRM spelen een doorslaggevende rol in het vreemdelingenrecht. Het Straatsburgse Hof heeft via zijn jurisprudentie minimumnormen gesteld die de lidstaten verplichten tot terughoudendheid bij uitzetting, bewaring en het onthouden van rechtsbescherming. De volgende werken bieden een gedetailleerde analyse van deze dimensie van het verdrag.

EVRM en bestuursrecht: grondrechten als toetssteen voor de overheid

Het bestuursrecht is een van de rechtsgebieden waar de doorwerking van het EVRM het meest concreet zichtbaar is. Zowel artikel 6 (recht op een eerlijk proces) als artikel 1 van het Eerste Protocol (eigendomsrecht) stellen eisen aan bestuursprocesrecht, bestuurlijke boetes en de toegang tot de rechter. Daarmee heeft het EVRM het Nederlandse bestuursrecht ingrijpend gevormd.

Artikel 6 EVRM: het recht op een eerlijk proces

Geen EVRM-bepaling heeft het Nederlandse recht zo indringend beïnvloed als artikel 6 – het recht op een eerlijk proces. De onschuldpresumptie, het zwijgrecht, de toegang tot de rechter en de redelijke termijn zijn alle terug te voeren op dit verdragsartikel. De jurisprudentie van het EHRM hierover is omvangrijk en geeft aanleiding tot voortdurende discussie over de verhouding tussen Straatsburg en de nationale rechter.

Positieve verplichtingen: de actieve plicht van de staat

Het EVRM legt staten niet alleen negatieve verplichtingen op – het zich onthouden van schendingen – maar ook positieve verplichtingen: de plicht om actief op te treden ter bescherming van verdragsrechten. Denk aan de verplichting om effectief onderzoek te doen naar levensbedreigende incidenten (artikel 2), bescherming te bieden tegen mensenhandel (artikel 4) of adequaat te reageren op huiselijk geweld (artikel 8). Dit leerstuk heeft verreikende gevolgen voor de aansprakelijkheid van de overheid.

EVRM en privaatrecht: een groeiende invloed

Ook het privaatrecht ontkomt niet aan de werking van het EVRM. Via de horizontale werking van grondrechten beïnvloedt het verdrag contractuele verhoudingen, eigendomsrecht en aansprakelijkheidsvraagstukken. Het Asser-systeem, het gezaghebbende handboek voor het Nederlandse vermogensrecht, besteedt hier expliciet aandacht aan.

Conclusie: het EVRM als levend instrument

Het EVRM is geen statisch document. Het EHRM hanteert de doctrine van het 'levend instrument': het verdrag wordt uitgelegd in het licht van de huidige omstandigheden en maatschappelijke inzichten. Dat maakt de studie van het EVRM tot een dynamische onderneming, waarbij juristen voortdurend de vinger aan de pols moeten houden.

De boeken op deze pagina bieden daarvoor een stevige basis. Van het gezaghebbende artikelsgewijze commentaar tot gespecialiseerde studies over migratie, vrijheidsbeneming, de onschuldpresumptie en positieve overheidsverplichtingen: wie het EVRM serieus neemt, vindt hier de literatuur die bij dit onderwerp past.