‘Hoe meer leiderschap we organiseren, hoe minder mensen zelf gaan doen’

Masterclass

Binnen De Boekenpraktijk verschijnt met enige regelmaat een masterclass waarin de spotlight wordt gezet op auteurs en adviseurs die hun sporen ruimschoots hebben verdiend. Het doel van deze gesprekken is om hun kennis te borgen in een breder perspectief van levensverhaal, professionele vorming en carrière. Jaap Peters past naadloos in die traditie. Hij behoort tot een kleine groep denkers die het Nederlandse organisatie- en managementdenken blijvend hebben beïnvloed. Al sinds de start van Managementboek is hij ook persoonlijk betrokken, eerst als recensent, later als veelgelezen auteur en vaste stem in het debat over organiseren.

Intensieve menshouderij

De naam Jaap Peters is voor veel professionals onlosmakelijk verbonden met het boek Intensieve menshouderij. In dat werk gebruikte hij de intensieve veeteelt als confronterende metafoor voor moderne organisaties. Peters: ‘Mensen worden niet ziek van werken, maar van de wijze waarop werk is georganiseerd.’ Het boek maakte zichtbaar hoe planning, controle en hiërarchie het vakmanschap op de werkvloer langzaam verdringen. Denk aan het bekende beeld van de plofkip, Peters: ‘Je kunt zo’n plofkip wel op een scharrelboerderij zetten, maar die blijft stilzitten. Die denkt: wat gebeurt mij hier? Dat zie je bij mensen ook als de traditionele harkstructuur verdwijnt.’ Volgens Peters hebben organisaties mensen zo geconditioneerd dat ze leiding blijven zoeken, zelfs wanneer die niet meer nodig is.

Rijnlands denken

Na de kredietcrisis van 2008 vond Peters samen met hoogleraar Mathieu Weggeman verdieping in het Rijnlandse gedachtegoed. Waar het Angelsaksische model draait om aandeelhouderswaarde, planning- en controlcycli en korte termijn, vertrekt het Rijnlandse denken vanuit vertrouwen, samenwerking en de professional op de werkvloer. Peters vat het eenvoudig samen: ‘In het Rijnlandse model stuurt de voorkant de achterkant aan. De mensen die het werk doen bepalen wat ondersteuning nodig heeft.’ Dat principe illustreert hij met alledaagse voorbeelden, zoals een terras. ‘De ober vraagt aan de klant: wat heb jij nodig? En stuurt op basis daarvan de keuken aan. Niet andersom.’ Het is volgens Peters eenvoudiger dan we vaak denken, maar we zijn het verleerd.

Autonomie en echte tijd

In het gesprek maakt Peters een scherp onderscheid tussen zelfsturing en autonomie: ‘Ik ben geen voorstander van zelfsturing, maar van autonomie. Dat je de vrijheid voelt om het goede te doen in een concrete situatie.’ Die vrijheid vraagt om aandacht voor wat hij de 'echte tijd' noemt, in plaats van de lineaire tijd van planningen en schema’s. ‘We hebben de bonus gezet op het halen van de planning, niet op het leveren van goed werk. Dat is fundamenteel raar.’

Intelligente ongehoorzaamheid

Een terugkerend thema in het werk van Peters is wat hij 'intelligente ongehoorzaamheid' noemt. Hij gebruikt het voorbeeld van de blindengeleidehond, die leert wanneer hij regels moet negeren om zijn baasje veilig te houden. ‘Dat diploma zou iedereen moeten krijgen bij iedere opleiding,’ stelt Peters. Organisaties hebben mensen nodig die kunnen afwegen wanneer regels moeten wijken voor wat in de context juist is.

Meer dan een harkstructuur

De masterclass met Jaap Peters is geen pleidooi voor een nieuw model of een snelle methode. Het is een reflectief en persoonlijk gesprek over organiseren als morele praktijk. Over onderwijs, zorg, politiek en de vraag waarom we blijven vasthouden aan systemen waarvan we diep vanbinnen weten dat ze niet werken. Peters verwoordt het kernachtig: ‘Het mooiste zou zijn als de luisteraar zich realiseert dat er meer in het leven is dan een harkstructuur.’