Conflictenrecht: welk recht is van toepassing?

Wanneer een Nederlandse ondernemer een geschil heeft met een Duitse leverancier, welk recht geldt dan? Als een Belgisch echtpaar met vermogen in Frankrijk gaat scheiden, welk erfrecht is van toepassing? Dit zijn vragen waar het conflictenrecht antwoord op geeft. Het conflictenrecht – ook wel materieel internationaal privaatrecht genoemd – vormt de kern van het internationaal privaatrecht (IPR). Het bevat de verwijzingsregels die bepalen welk nationaal rechtsstelsel moet worden toegepast wanneer een rechtsverhouding internationale aspecten kent.

In Nederland is het conflictenrecht sinds 2012 grotendeels gecodificeerd in Boek 10 van het Burgerlijk Wetboek. Daarvoor waren de conflictregels verspreid over verschillende wetten en verdragen. Deze codificatie heeft het rechtsgebied toegankelijker gemaakt, maar tegelijk ook complexer door de vele verwijzingen naar Europese verordeningen.

De systematiek van verwijzingsregels

Het conflictenrecht kent verschillende aanknopingsfactoren om te bepalen welk recht van toepassing is: nationaliteit, woonplaats, vestigingsplaats of de plaats waar een gebeurtenis zich voordeed. Deze aanknopingspunten leiden via verwijzingsregels naar het toepasselijke recht. De keuze voor een bepaalde aanknopingsfactor is niet willekeurig, maar gebaseerd op de aard van de rechtsverhouding en het rechtsgebied.

Bij personen- en familierecht speelt bijvoorbeeld vaak nationaliteit of gewone verblijfplaats een rol, terwijl bij vermogensrecht partijautonomie – de vrijheid om zelf het toepasselijke recht te kiezen – een belangrijke plaats inneemt. De Europese Unie heeft veel van deze verwijzingsregels geharmoniseerd door verordeningen als Rome I (overeenkomsten), Rome II (onrechtmatige daad) en de Erfrechtverordening.

De codificatie in Boek 10 BW

Een belangrijk moment in de geschiedenis van het Nederlandse conflictenrecht was de invoering van Boek 10 BW op 1 januari 2012. Hiermee werden conflictregels die voorheen verspreid waren over wetten als de Wet conflictenrecht huwelijksvermogensrecht en de Wet conflictenrecht geregistreerd partnerschap samengevoegd. Deze codificatie bracht systematiek en overzicht, al bleef de relatie met Europese verordeningen en internationale verdragen complex.

De wetgever koos bewust voor een open systeem: Boek 10 BW biedt aanvullende nationale conflictregels, maar moet steeds worden gelezen in samenhang met Europese verordeningen die voorrang hebben. Dit maakt kennis van zowel nationaal als Europees conflictenrecht onmisbaar voor de rechtspraktijk.

Toepassingsgebieden van conflictenrecht

Het conflictenrecht strekt zich uit over alle rechtsgebieden waar internationale aspecten een rol spelen. In het personen- en familierecht gaat het om vragen als: naar welk recht wordt een huwelijk gesloten, welk recht geldt voor echtscheiding, en welk erfrecht is van toepassing bij een internationale nalatenschap? Deze vragen raken direct aan de levens van mensen en vereisen zorgvuldige afweging.

In het vermogensrecht zijn vooral overeenkomsten, onrechtmatige daad en zaakwaarneming relevant. Hier speelt partijautonomie vaak een grote rol: partijen kunnen binnen grenzen zelf bepalen welk recht hun overeenkomst beheerst. Bij het ontbreken van een rechtskeuze bieden objectieve aanknopingspunten zoals de vestigingsplaats van de kenmerkende presteerder uitkomst.

Specialisaties binnen het conflictenrecht

Naarmate het internationale verkeer toeneemt, zijn er binnen het conflictenrecht diverse specialisaties ontstaan. Het internationaal personen- en familierecht behandelt vraagstukken rond huwelijk, echtscheiding, ouderlijk gezag en erfrecht. Dit rechtsgebied kent een sterke verwevenheid met nationaliteitsrecht en vraagt kennis van zowel materieel recht als conflictregels.

Het internationaal vermogensrecht richt zich op contracten, aansprakelijkheid en eigendomsvraagstukken. Hier spelen Europese verordeningen als Rome I en Rome II een dominante rol. Daarnaast bestaat er gespecialiseerd conflictenrecht voor rechtspersonen, waarbij vragen over de toepasselijke vennootschapsrecht, het statuut van rechtspersonen en de zetel-theorie centraal staan.

Interregionale en internationale dimensies

Hoewel conflictenrecht meestal gaat over de keuze tussen verschillende nationale rechtsstelsels, kent het ook een interregionale dimensie. Binnen federale staten zoals de Verenigde Staten of binnen het Koninkrijk der Nederlanden (met Aruba, Curaçao en Sint Maarten) ontstaan vergelijkbare vraagstukken: welk regionaal recht is van toepassing? De methodiek blijft dezelfde, maar de context verschilt.

Op Europees niveau heeft de harmonisatie van conflictregels een grote vlucht genomen. De Europese Unie heeft door middel van verordeningen steeds meer conflictregels uniform gemaakt. Dit bevordert de rechtszekerheid en voorspelbaarheid, maar maakt het rechtsgebied ook complexer: juristen moeten zowel de nationale conflictregels als de Europese verordeningen beheersen.

Arbeidsrecht, contracten en rechtspersonen

Ook in meer gespecialiseerde rechtsgebieden speelt conflictenrecht een cruciale rol. Bij internationale arbeidsovereenkomsten bepalen specifieke conflictregels welk arbeidsrecht van toepassing is, waarbij bescherming van de werknemer een belangrijk uitgangspunt vormt. Voor internationale handelstransacties bieden instrumenten als de UNIDROIT Principles en het Weens Koopverdrag aanvullende mogelijkheden naast nationale rechtsstelsels.

Bij rechtspersonen gaat het om fundamentele vragen: volgens welk recht is een rechtspersoon opgericht, welk recht beheerst de interne organisatie, en welk recht geldt bij grensoverschrijdende fusies? De spanning tussen de zeteltheorie en de oprichtingstheorie illustreert de complexiteit van deze vraagstukken.

De toekomst van conflictenrecht

Het conflictenrecht staat voor uitdagingen in een steeds internationaler wordende wereld. Digitalisering maakt grenzen vager: waar vinden online transacties plaats? Welk recht geldt voor conflicten op sociale media? De klassieke aanknopingspunten als woonplaats en vestigingsplaats blijken soms ontoereikend voor de digitale werkelijkheid.

Tegelijk neemt de Europese harmonisatie toe. Steeds meer conflictregels worden op EU-niveau vastgelegd, wat voorspelbaarheid bevordert maar ook de relatie tussen nationaal en Europees recht complexer maakt. Voor juristen blijft het essentieel om zowel de systematiek van het conflictenrecht te doorgronden als de praktische toepassing in specifieke rechtsverhoudingen te beheersen. Want uiteindelijk gaat het erom dat internationale rechtsverhoudingen rechtszekerheid en voorspelbaarheid bieden aan alle betrokkenen – burgers, bedrijven en overheden.