‘Maakt AI ons dommer, en misschien zelfs overbodig?’ Het is een van de meest gestelde vragen als Sanne Cornelissen een stap over de drempel zet. De AI-expert en gedragspsycholoog kiest liever een optimistische insteek en besloot de vraag om te draaien: hoe zorg je dat je juist slimmer wordt door het gebruik van AI? Cornelissen ging op onderzoek uit. In haar tweede boek This is not AI deelt ze interessante inzichten, wetenschappelijke onderzoeken, praktijkvoorbeelden en de methode die ze vervolgens ontwikkelde. Een jaar nadat haar bestseller Me, Myself & AI verscheen. Beide titels bedacht ze overigens met haar vriend, zónder hulp van AI. ‘Via AI kreeg ik honderden suggesties, maar geen enkele sprak echt aan. Tot mijn vriend ineens zei: ‘This is not AI’. We waren allebei direct enthousiast. Met alleen een chatbot mis je dat menselijke en creatieve aspect, terwijl dat de manier is om je te onderscheiden.’
Bij haar eerste boek zat de bestsellerauteur nog op een roze AI-wolk, inmiddels staat ze weer met beide benen op de grond. ‘Het eerste boek gaat over hoe je met drie simpele stappen zorgt dat AI vast onderdeel in je dag wordt, zodat je efficiënter te werk kan gaan. Inmiddels blijkt: AI maakt mensen niet alleen sneller, maar ook dommer en luier. De productiviteit en hoeveelheid kan omhooggaan, maar de kwaliteit niet per se. Zo valt online op dat mensen steeds sneller troep maken. Denk aan online content en mails met dezelfde zinsopbouw, schrijfstijl en fouten.’
AI-missers
Zo deelt Cornelissen in This is not AI een aantal pijnlijke AI-missers, zoals de Amerikaanse HR-medewerker die sollicitanten snel en efficiënt dacht af te schrijven. Haar afwijzingsmail ging viral met daarin de complete chatbotinstructie, waaronder: ‘Geef de kandidaat het gevoel dat hij of zij serieus in overweging is genomen. Ook als dat niet zo is.’
Als sprekend voorbeeld dat laat zien dat echt iedereen weleens de mist ingaat, noemt Cornelissen de inauguratiespeech van de nieuwe rector van de Universiteit Gent. Petra de Sutter citeerde daarin Einstein: ‘Dogma is de vijand van progressie’. Het bleek alleen geen uitspraak van Einstein, maar van ChatGPT te zijn. ‘De rector had inspiratie gezocht via AI en die had het meest waarschijnlijke antwoord gedeeld. Daarom blijft het checken van een quote en cijfers bij een betrouwbare en officiële bron erg belangrijk. En dat is ChatGPT dus niet,’ benadrukt Cornelissen.
In haar eigen leven gaat het ook weleens mis als de expert teveel op AI leunt. ‘Zo had ik voor onze verbouwing aan de hand van woonkamerfoto’s gevraagd welke muurkleur het beste matcht. Vervolgens had ik van de schilder kleuren gekregen die hierop leken, en aan Google Gemini gevraagd welke daarvan exact dezelfde kleur is als op de afbeelding. Ik was niet zeker van de voorgestelde kleur, maar dacht ook: Gemini weet het vast beter, want ik ben geen schilder. Uiteindelijk bleek het helemaal niet wat ik wilde, koos ik zelf de kleur waarvan ik vooraf al dacht dat dit de juiste was en moest de schilder de muur overschilderen.’
De gedragspsycholoog is voorstander van AI-missers delen, en als leidinggevende het team de ruimte geven om bewust te experimenteren en fouten te maken, want daar leren we van. ‘Blijf ook overleggen met elkaar als het gaat om: hoe gebruiken we AI wel en hoe vooral ook niet?’
Diepvriespizza versus signature dish
Om te schetsen hoe de meeste mensen AI op dit moment inzetten, gebruikt Cornelissen de metafoor van een exoskelet; een robotpak dat helpt met lopen. ‘Als je dit gebruikt als gezond persoon zwakken je spieren af tot je niet meer kunt lopen. Iets wat vaak met technologie gebeurt; we besteden ons denkwerk uit, zoals in het geval van navigatiesystemen waardoor je geen kaart meer kunt lezen.’
Des te belangrijker om te beseffen waar wij als mens beter in zijn dan AI en dat te bewaken, zoals oordeel en kwaliteit, richting en context, waarden en grenzen, smaak en creativiteit, en gesprekken voeren en vertrouwen.
Ze start haar methode dan ook met goed bepalen wat je wél aan AI geeft. Denk aan grote hoeveelheden informatie verwerken, analyseren en routinetaken automatiseren. ‘Dit noem ik de diepvriespizza. Die haal je uit de oven, je checkt even de randjes om een misser te voorkomen, en eet ‘m op. Oftewel je mailt, post of gebruikt de gecontroleerde output van AI in een rapport. Daar tegenover staat de signature dish; hetgeen waar jouw ervaring en expertise het verschil maakt en wat je beter in eigen hand kunt houden.’
Haar methode bestaat uit drie simpele stappen, zodat het ook op een drukke dinsdagochtend werkt. ‘Stap één Mens: jij bepaalt het doel, de context en de vraag. Stap twee AI: de machine doet het rekenwerk, schrijfwerk of de analyse. En stap drie Mens: jij checkt, polijst en voegt waarde toe. Hoe meer iets jouw expertise is, hoe langer de eerste en derde stap.’
Als voorbeeld van zo’n signature dish noemt ze het schrijven van een projectplan. ‘Dit kan je direct aan ChatGPT of Microsoft Copilot vragen, maar jij hebt jaren ervaring. Bij jouw laatste projectplan heb je bijvoorbeeld gemerkt wat niet goed ging, en hierover gesprekken gevoerd met collega’s. Start je met een chatbot zonder hierover eerst goed na te denken? Dan blijkt het eerste chatbotantwoord het startpunt van jouw denken; in de psychologie het ankereffect. Zonde, want dan mis je dus al jouw ideeën. Uit onderzoek is namelijk gebleken dat mensen die niet eerst zelf nadenken niet op dezelfde hersenactiviteit en kwaliteit van output komen, ook niet na lang sparren.’
Kortom: eerst zelf nadenken, daarna met AI samenwerken, in plaats van het denkwerk aan AI overlaten. ‘Ik noem dat een ugly draft: alles wat je denkt in de chatbot gooien en samen verder pingpongen door kritische vragen te stellen. In mijn boek leer ik je welke vragen, hoe je checkt of de prompt klopt en of iets fake news is. Jij bent de gids die context geeft, de richting bepaalt en de kwaliteit bewaakt.’
Veel mensen slaan juist stap één en drie over. Door de snelheid van AI krijgen ze een dopamineshot en geluksgevoel, maar ze vergeten zelf na te denken. Als je niet uitkijkt sluimert door het copy-pasten de oppervlakkigheid en eenheidsworst je leven in.
‘Als iets een signature dish is, zal ik bijvoorbeeld nooit copy-pasten uit een chatbot,’ gaat Cornelissen verder. ‘Ik type altijd zelf; dan activeer je jouw brein, herken je fouten, wordt het niet algemeen, en kom je weer op nieuwe ideeën. Bovendien maakt dat het werk ook veel leuker. Net als andere technieken en praktische tips die ik in mijn boek deel.’
Zet je brein aan het werk
Het leuker maken van je werk doe je ook door die laptop dicht te klappen, buiten te wandelen en te praten met anderen. ‘Je kunt wel geïnspireerd raken door een chatbot, maar waarschijnlijk krijg je de beste ideeën nog steeds onder de douche, tijdens een wandeling of gesprek.’
Dit merkte Cornelissen ook tijdens het schrijven. ‘Ik heb AI ingeschakeld voor literatuuronderzoek en gevraagd mij dagelijks de meest relevante informatie te mailen van vijftig bronnen. Voor het schrijven heb ik niet gecopy-pastet, maar mijn brein aan het werk gezet. En als ik er even niet uitkwam, ging ik buiten wandelen.’
De laptop wegleggen en in beweging blijven, daar is hoogleraar Erik Scherder ook groot voorstander van. Cornelissen heeft zijn boek Liever moe dan lui ook gelezen. ‘Heel interessant, alleen adviseert Erik Scherder mensen om AI vooral niet te gebruiken. Ik beschrijf in mijn boek de doemscenario’s versus AI-Walhalla’s: mensen die zeggen ‘we moeten het allemaal niet gebruiken’ versus ‘het gaat ons leven helemaal beter maken’. Als gedragspsycholoog weet ik dat je gedrag verandert met praktische tips, niet met waarschuwen. Ik probeer het nuchtere midden te zijn, en te laten zien hoe het slimmer kan. Ik weet namelijk vrijwel zeker dat AI niet weggaat uit ons leven. Zoals de bekende uitspraak van Harvard-professor Karim R. Lakhani: ‘AI won't replace humans, but humans with AI will replace humans without AI.’
Tot slot deelt de bestsellerauteur nog haar hoop voor de toekomst. ‘De 20 procent tijdwinst dankzij AI wordt direct besteed doordat we onze agenda’s blijven volproppen. Zo kunnen radiologen nu veel sneller scans maken om bepaalde ziektes te detecteren. Het gevolg is alleen dat huisartsen vaker scans inplannen en radiologen drukker zijn dan ooit. Mijn boodschap vooral aan leidinggevenden: de werkdruk en burn-out cijfers zijn al zo hoog, dus bescherm die 20 procent tijdwinst. Denk daarbij goed na over de nieuwe tools: wat zijn de doelen en hoe kom je daar? Dus niet tien keer zoveel mails versturen, maar bedenken: hoe gaan we met elkaar mailen?
Plan niet alles overvol en gebruik die tijdwinst bijvoorbeeld om te wandelen, brainstormen en met elkaar te bespreken hoe je AI op positieve wijze inzet. En dat is dus niet door AI de kleur van de kantoormuur te laten bepalen. Grote kans dat je de schilder dan nog een keer terug moet laten komen…’
Benieuwd hoe je AI slimmer inzet zonder je eigen denkvermogen uit te schakelen? In This is not AI laat Sanne Cornelissen zien hoe je technologie gebruikt als versterking van je eigen creativiteit, oordeel en expertise. Bestel het boek bij Managementboek en ontdek hoe je voorkomt dat AI het denkwerk van je overneemt.
Over Kim Buitenhuis
Kim Buitenhuis is freelance journalist voor diverse (online) magazines en mediabureaus, waaronder Grazia, Marie Claire en Ouders van Nu.